یادداشت
بحران هزینه تولید در زنجیره تأمین مرغ کشور
اصغر یاقوتی*
صنعت طیور ایران سال‌هاست یکی از ستون‌های اصلی تأمین پروتئین حیوانی سفره خانواده‌هاست؛ صنعتی که در بحبوحه تحریم‌ها، نوسانات ارزی و بحران‌های زیست‌محیطی، بار اصلی امنیت غذایی را بر دوش کشیده است؛ اما امروز این صنعت زیر فشار مضاعفی قرار دارد و فعالان این حوزه با چالش‌های پیچیده‌ای روبرو هستند. قیمت نهاده‌های دامی و به‌ویژه دان طیور، هزینه‌های جانبی، دستمزد و انرژی به‌شدت بالا رفته و درآمد فروش مرغ جوابگوی هزینه‌های تولید نیست. این نابرابری میان درآمد و هزینه، مرغداران را در آستانه ضررهای سنگین و حتی تعطیلی واحدهای تولیدی قرار داده است. حلقه بعدی زنجیره که به‌همان‌اندازه شکننده است، دسترسی پرورش‌دهندگان به جوجه یک‌روزه سالم و کافی است. وقتی جوجه‌ریزی در ابتدای سال با نقصان مواجه شود، کل چرخه تولید مرغ دچار اختلال می‌شود و این اختلال نه‌تنها تولیدکننده بلکه مصرف‌کننده نهایی را نیز درگیر می‌کند. البته گاهی اوقات نیز جوجه یک‌روزه به‌دلیل کاهش جوجه ریزی مرغداری‌ها روی دست تولیدکنندگان جوجه یک‌روزه می‌ماند! یا این وجود شرکت پشتیبانی امور دام درحال‌حاضر تلاش می‌کند با تأمین بهنگام نهاده و اجرای قراردادهای حمایتی، از استمرار تولید جوجه یک‌روزه و پایداری صنعت مرغ صیانت کند.
معمای قدرت خرید مصرف‌کننده و افت سرانه مصرف پروتئین
ازسوی‌دیگر، قدرت خرید مردم به‌دلیل تورم و کاهش ارزش پول ملی به‌طور چشمگیری افت کرده است. با گرانی دان، هزینه تمام‌شده هر‌کیلوگرم مرغ افزایش می‌یابد و این افزایش به‌ناچار به قیمت خرده‌فروشی منتقل می‌شود؛ جایی که خانوار توان پرداخت آن‌را ندارد. نتیجه این چرخه معیوب، افت سرانه مصرف مرغ است که از یک‌سو سلامت تغذیه جامعه را تهدید می‌کند و ازسوی‌دیگر با کاهش تقاضا، مرغ مازاد روی دست تولیدکننده می‌ماند و او را به ضرر بیشتر می‌کشاند. حفظ سرانه مصرف مرغ، یعنی حفظ امنیت غذایی و پشتوانه سلامت آینده‌سازان کشور، بنابراین هر راهکاری که تنها به فکر مصرف‌کننده باشد بدون توجه به معیشت تولیدکننده، در بلندمدت شکست می‌خورد؛ چراکه اگر مرغدار ضرر کند، چرخه تولید متوقف می‌شود و عرضه کاهش می‌یابد و قیمت بازهم بالاتر می‌رود. متوازن ساختن منافع دو طرف این معادله، یعنی تولیدکننده و مصرف‌کننده، حلقه مفقوده سیاست‌گذاری در بازار گوشت مرغ است.
خرید حمایتی و قراردادهای آتی؛ راهکار نجات تولیدکننده و ثبات بازار
درچنین‌شرایطی، راهکار عملی و اثبات‌شده، «خرید حمایتی» مرغ مازاد توسط شرکت پشتیبانی امور دام است؛ اقدامی که هدف آن حمایت از مرغداران درراستای استمرار تولید و ایجاد ثبات در بازار گوشت مرغ کشور است. در قالب این‌طرح، مازاد تولید از واحدهای مرغداری مستقل، زنجیره‌های تولید و تشکل‌های تعاونی در سطح استان‌ها خریداری و جمع‌آوری می‌شود تا قیمت در کف تولید نماند و مرغ مازاد روی دست تولیدکننده باقی نماند. هم‌زمان، رویکرد «تحویل نهاده مدت‌دار با چک و سفته» و قراردادهای خرید آتی که در آن‌ها تأمین بهنگام نهاده و تضمین خرید مرغ به‌صورت توأمان انجام می‌شود، با ریسک حداکثری برای شرکت پشتیبانی و ریسک کم برای مرغدار، به مرغداران اطمینان می‌دهد که محصول آن‌ها خریداری خواهد شد و نهاده به‌موقع در اختیارشان قرار می‌گیرد. نتیجه این بسته حمایتی، حفظ چرخه جوجه‌ریزی، پیشگیری از تعطیلی واحدها و ثبات نسبی قیمت در بازار است. اگر این سازوکار با جدیت و بدون وقفه اجرا شود، هم مرغدار ضرر نمی‌کند و هم سرانه مصرف مرغ حفظ می‌شود؛ دو هدفی که درنهایت به سود هر دو سوی زنجیره و به بهای کمتر برای اقتصاد ملی خواهد بود. هرچند این راهکارها نیز ممکن در درازمدت برای اقتصاد کشور تبعاتی داشته باشد و بازگرداندن اقتصاد پرورش طیور به ریل اصلی زنجیره تولید را با چالش مواجه سازد.
فعال حوزه اقتصاد و پرورش طیور*