جایگاه ایران در بازتنظیم نظم منطقه‌ای
تحولات جنگ اخیر و معادلات جدید امنیتی و اقتصادی، جایگاه ایران را در غرب آسیا تقویت و تهران را به یکی از بازیگران تعیین‌کننده در شکل‌دهی به نظم آینده خاورمیانه تبدیل کرده است. به‌گزارش مهر؛ نظم جهانی در دهه‌های اخیر شاهد گذاری تاریخی از هژمونی تک‌قطبی به‌سوی نظمی چندقطبی بوده است؛ نظمی که در آن، جمهوری اسلامی ایران نه به‌عنوان یک بازیگر پیرامونی، بلکه به‌مثابه یک دولت تمدنی و محور امنیتی غرب آسیا، نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کند.
اشاره رئیس‌جمهور چین به «دام توسیدید» و فروپاشی اقتدار نظم پس از جنگ سرد، بیانگر واقعیتی است که تهران سال‌ها بر آن تأکید داشته است: دوران دیکته کردن اراده‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی ازسوی واشنگتن به‌پایان رسیده است. در نگاه مقامات جمهوری اسلامی، مقاومت نه یک تاکتیک کوتاه‌مدت، بلکه اصلی تمدنی و ریشه‌دار برای حفظ حاکمیت ملی است که درتقابل‌با ترتیبات استعماری نظیر «سایکس-پیکو» و پروژه‌های نوظهوری نظیر «اسرائیل بزرگ» قرار دارد. ایران باتکیه‌بر تجربه مداخله‌گری‌ها و اشغالگری‌های تاریخی، به این باور راهبردی رسیده که استقلال صوری، بدون برخورداری از قدرت تعیین‌کننده در معادلات امنیتی و اقتصادی، معنای چندانی ندارد. ازاین‌رو، تلاش برای ایجاد نظمی درون‌زا و بومی، هسته اصلی دکترین سیاسی جدید تهران را تشکیل می‌دهد؛ نظمی که در آن، امنیت نه از مسیر تابع‌سازی، بلکه ازطریق توازن منافع و به‌رسمیت‌شناختن حاکمیت‌های ملی محقق می‌شود. نشست چهارجانبه تهران و پذیرش جایگاه امنیتی ایران در منطقه خاورمیانه ازسوی اعضای توافق‌نامه مکه، شاید همان درس مهمی باشد که تحولات سال‌های اخیر، به‌ویژه جنگ رمضان، به تمامی بازیگران فعال منطقه داده است. درادامه، به جایگاه ایران در نظم منطقه‌ای جدید بیشتر خواهیم پرداخت. توان ژئوپلیتیکی ایران، فراتر از ابعاد نظامی، در موقعیت ممتاز راهبردی آن نهفته است. ایران کشوری است که در مرکز یک منحنی راهبردی انرژی قرار گرفته و با برخورداری از ۸۵۷۴کیلومتر مرز خشکی و دریایی و همسایگی با ۱۵ کشور، به‌عنوان گذرگاه مواصلاتی جهان شناخته می‌شود. ایران به‌عنوان یک قدرت هویتی در جهان اسلام، توانسته است با طراحی راهبرد بازدارندگی تدافعی، مرزهای امنیتی خود را تا عمق راهبردی منطقه گسترش دهد. در دوران پس از جنگ‌های تحمیلی دوم و سوم با دشمن آمریکایی و صهیونیستی، این قدرت ژئوپلیتیکی به متغیری تعیین‌کننده در اقتصاد جهانی تبدیل شده است. برخلاف تصور اولیه غرب مبنی‌براینکه تحریم‌ها و فشارهای نظامی می‌توانند ایران را منزوی کنند، شکست سنگین آمریکا در جنگ اخیر و پایداری ایران در برابر حملات نشان داد که امنیت انرژی جهان به‌شدت به امنیت و ثبات در قلمرو تحت‌تأثیر ایران وابسته است. تنگه هرمز، به‌عنوان شریان حیاتی انرژی جهان، اکنون به اهرمی هوشمندانه برای اعمال فشار دراختیار تهران تبدیل شده است؛ اهرمی که هرگونه ماجراجویی نظامی علیه ایران را با هزینه‌های سنگین اقتصادی در سراسر جهان، از اروپا تا آمریکا، مواجه می‌کند. تأثیرات اقتصادی این تقابل اکنون به‌وضوح در سطح بین‌المللی نمایان شده و توازن قدرت را به‌نفع تهران تغییر داده است. ایجاد موج آبی در کنگره و شکست اولیه ائتلاف راست‌گرایان در سرزمین‌های اشغالی، از نخستین پیامدهای دوران جدید و تثبیت جایگاه ایران به‌عنوان قدرتی تأثیرگذار در منطقه غرب آسیا به‌شمار می‌روند. اظهارات مقامات ارشد اروپایی، نظیر رئیس‌جمهور فرانسه و صدراعظم آلمان، درباره بحران ناشی از جنگ علیه ایران، مؤید این واقعیت است که مقاومت ملت ایران دیگر صرفاً مسئله‌ای منطقه‌ای نیست، بلکه بر معیشت مردم در کل جهان، قیمت سوخت و بنزین و زیرساخت‌های گرمایشی کشورهای غربی نیز تأثیر مستقیم گذاشته است. تهران با اشراف بر این وابستگی، سیاست‌گذاری جدیدی را آغاز کرده است که در آن، اقتصاد و امنیت دو مقوله جدایی‌ناپذیرند. ایران معتقد است تحریم‌های اقتصادی، ابزارهای مدرن اجبار سیاسی هستند و تازمانی‌که از این ابزارها برای وادارکردن کشور به امتیازدهی استفاده شود، امنیت مسیرهای تجاری و انرژی نیز تضمین نخواهد شد. درواقع، جنگ اخیر نه‌تنها نتوانست ایران را تضعیف کند، بلکه موجب شد وزن ژئواکونومیک کشور در معادلات جهانی به‌شکلی بی‌سابقه افزایش یابد و اقتدار ملت ایران در دفاع از تمامیت ارضی، به مؤلفه‌ای مؤثر در چانه‌زنی‌های بین‌المللی تبدیل شود. در شرایط کنونی، دیپلماسی ایران وارد مرحله جدیدی از «اقتدار توأم با واقع‌گرایی» شده است. پس از گذر از دوره‌ای از تقابل نظامی، مسیرهای دیپلماتیک ازطریق میانجی‌گرانی نظیر قطر، پاکستان و عراق گشوده شده است؛ اما تهران برخلاف دوران پیش‌ازجنگ، دیگر به مذاکرات صرفاً سیاسی رضایت نمی‌دهد. شروط هفت‌گانه جمهوری اسلامی که ازجمله شامل رفع کامل تحریم‌ها، بازگرداندن دارایی‌های مسدودشده، مدیریت مستقل تنگه هرمز و توقف عملیات نظامی در تمامی جبهه‌ها، از لبنان و غزه تا یمن و حتی سوریه است، نشان می‌دهد که اولویت مذاکراتی ایران فراتر از موضوعات هسته‌ای قرار دارد. تهران در شرایط کنونی بر راستی‌آزمایی و تضمین اجرای تعهدات طرف مقابل تأکید دارد و با نگاهی مبتنی‌بر شک راهبردی به وعده‌های واشنگتن می‌نگرد. در موضوع تنگه هرمز نیز ایران با دستیابی به درکی مشترک با همسایه جنوبی خود، در‌پی تثبیت مدیریت بومی این آبراه در سطح بین‌المللی است. این‌اقدام پیام روشن برای همسایگان عرب، مانند امارات و قطر، دارد: امنیت منطقه باید ازسوی کشورهای ساحلی مدیریت شود، نه بااتکابه حضور پایگاه‌های نظامی بیگانه‌ای که صرفاً به بی‌ثباتی دامن می‌زنند. درپایان باید گفت جمهوری اسلامی ایران با عبور از چالش‌های جنگ اخیر، نه‌تنها از انزوا خارج شده، بلکه به‌عنوان ستون اصلی نظم جدید منطقه‌ای ظهور کرده است. وحدت و انسجام ملی در ایران که اکنون فراتر از عرصه‌های نظامی، در ابعاد اقتصادی و فرهنگی نیز نمود یافته، دشمنان را ناامید کرده است. پرونده هسته‌ای، مسائل دریایی و ترتیبات امنیتی برای ایران، همگی در چارچوب یک هدف کلان قرار دارند: پایان‌دادن به مداخلات خارجی و جایگزین‌کردن آن با نظمی که در آن، حاکمیت ملی و منافع متقابل به‌رسمیت شناخته شود. چشم‌انداز آینده خاورمیانه از نگاه تهران، منطقه‌ای است که در آن قدرت‌های فرامنطقه بساط خود را جمع کنند و کشورهای حوزه خلیج‌فارس، به‌جای تکیه‌بر «توافق‌های ابراهیم» یا ائتلاف‌های شکننده ضدایرانی، به تعامل پایدار با قدرت برتر ایران روی بیاورند. امروز هرگونه ترتیبات امنیتی یا اقتصادی دراین‌منطقه، بدون حضور و نقش‌آفرینی ایران، محکوم‌به‌شکست است و دوران تحمیل اراده ازسوی قدرت‌های خارجی در غرب آسیا به سر رسیده است.