خط قرمز
بازار داغ بلاگرهای خرافه‌فروش!
کاسبی از دین و خرافه‌فروشی به یکی از پدیده‌های فراگیر در اینستاگرام تبدیل شده. به‌گزارش محمد خاجی (فارس)؛ یکی از آسیب‌های فزاینده و خطرناک فضای مجازی به‌ویژه در شبه‌رسانه‌هایی چون اینستاگرام، تبدیل باورهای دینی و احساسات مذهبی مردم به «ابزار» کسب‌درآمد و خرافه‌فروشی است؛ پدیده روبه‌گسترشی که در سال‌های اخیر، اشکال و ابعاد عجیبی به‌خود گرفته است.
برخی بلاگرهای اینستاگرامی با سوءاستفاده از اسامی مبارک ائمه اطهار(ع) و مناسک مذهبی مانند نذر، توسل، دعا و ... به ترویج خرافه نزد افکارعمومی پرداخته و برای خود اعتباری کاذب ایجاد می‌کنند و بعد خروجی آن‌را در قالب پکیج‌هایی گزاف به مردم می‌فروشند. اینجاست که اعتقادات مردم و باور آن‌ها به مقدسات دینی به اهرمی برای شیادی، خرافه‌پرستی و کاسبی بدل می‌شود. در روزهای اخیر، خبرهایی درباره مسدودشدن صفحات شماری از بلاگرهای فعال در حوزه شبه‌معنویت و خرافه‌گرایی منتشر شد که در میان آن‌ها، نام‌هایی چون پریسا آشتیانی، فاطمه پاکی و مهشید رئیسی به‌چشم می‌خورد. درهمین‌حال، پرونده مشابه دیگری درباره مجموعه‌ای به‌نام «اسماء آکادمی» خبرساز شد؛ شبکه‌ای که با سازمان‌دهی تعدادی از بلاگرها و چهره‌های فعال در فضای مجازی، نسبت به طراحی و تولید محتواهایی با مضامین به‌ظاهر مذهبی در قالب‌هایی چون پست، پادکست، بسته‌های آموزشی و نیز برگزاری سمینارها و کارگاه‌ها اقدام کرده و ازاین‌طریق به‌دنبال جذب انبوه مخاطب بوده. دراین‌نوع کاسبی‌ها ابتدا بلاگر با انتشار محتواهایی شبهه‌ناک و تحریف‌شده درباره مقوله‌های دینی، احساسات و عواطف مخاطبان را برانگیخته و آن‌ها را جذب می‌کند؛ سپس به‌تدریج با سوءاستفاده از اعتماد و اعتقاد افراد جذب‌شده، محصولات و پکیج‌های شبه‌معنوی خود را به آن‌ها می‌فروشد و درآمدهای هنگفت به‌جیب می‌زند. یکی از شگردهای سودجویان اینستاگرامی این‌است‌که به مخاطبان القا کنند با خرید یک‌دوره، پرداخت هزینه برای دریافت یک دستورالعمل خاص یا مبادرت به ذکر مجموعه‌ای از اذکار و اعمال، می‌توانند به اهداف و خواسته‌های مهم خود در زندگی برسند؛ از گشایش مالی و ازدواج گرفته تا رفع مشکلات خانوادگی و تغییر سرنوشت! گاهی نیز این بلاگرها با ایجاد نگرانی درباره گرفتاری‌های زندگی، انرژی‌های منفی، موانع ناشناخته یا پیامدهای منفی انجام‌ندادن برخی اعمال و نگفتن برخی اذکار، مخاطب را در وضعیت هراس و تشویش قرار داده و درنهایت او را مجبور به خرید خدمات و پکیج‌هایشان می‌کنند. عجیب‌تر آنکه این‌افراد سودجو غالباً به مشتریان خود تأکید می‌کنند که اگر پول ندهید، افعال و اذکار اثر نمی‌کنند! دراین‌باره حجت‌الاسلام محمد دغانلو، کارشناس و آسیب‌شناس مسائل دینی می‌گوید که جامعه هدف اصلی این طیف از بلاگرهای سودجو، زنان خانه‌دارند؛ چراکه آن‌ها عمدتاً بدون تحقیق و از سر مهر و سادگی حرفهای بلاگرها را باور کرده و تحت‌تأثیر القائات آن‌ها قرار می‌گیرند. در تحلیل وضعیت روبه‌گسترش موصوف، نمی‌توان نقش شبکه‌های اجتماعی و شبه‌رسانه‌هایی چون اینستاگرام را نادیده گرفت. ساختار این پلتفرم پرآسیب به کاربران اجازه می‌دهد تا بدون برخورداری از دانش و صلاحیت علمی، دینی و نیز نظارت حرفهای، طی مدت‌زمانی کوتاه به چهره‌ای مشهور و اثرگذار بدل شوند و بساط کاسبی‌های ناشی از خرافه‌فروشی خود را وایرال کنند. ازسوی‌دیگر، الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا در اینستاگرام هم با تکرار موضوعات موردعلاقه کاربران، زمینه مواجهه مداوم و مستمر آن‌ها با محتواهای مشابه را فراهم می‌آورند. بدین‌ترتیب، مخاطبی که به محتوای یک صفحه شبه‌معنوی علاقه نشان داده است، به‌تدریج درمعرض خیل انبوهی از صفحات و محتواهای همسان قرار می‌گیرد و درنهایت، کمیت کاربران درگیرشده با شیبی فزاینده افزایش پیدا می‌کند. برای‌مثال، در پرونده «اسماء آکادمی» مجموع دنبال‌کنندگان صفحات مرتبط با اعضا و افراد وابسته به این‌شبکه سودجو بیش از ۱۵ میلیون‌نفر اعلام شده است؛ رقم قابل‌توجهی که نشان می‌دهد مسئله صرفاً به چند صفحه شخصی و پراکنده محدود نیست و پای نوعی سازمان‌دهی گسترده، پیچیده و فراگیر در میان است. دراین‌راستا انسداد صفحات برخی بلاگرهای اینستاگرامی خرافه‌فروش را می‌توان نشانه اهتمام نهادهای مسئول به مسئله گسترش خرافه‌گرایی و سوءاستفاده از باورهای مذهبی مردم در فضای مجازی دانست؛ اما برخورد محدود با چند صفحه و شبکه منحرف، به‌تنهایی راه‌حل مواجهه با چنین مسئله خطرناک و پردامنه‌ای نیست؛ بلکه باید عملیاتی‌سازی ایده کارآمد حکمرانی در فضای مجازی را با جدیتی مضاعف دنبال کرد. در جامعه‌ای که باورهای مذهبی بخش مهمی از هویت فرهنگی و اعتقادی مردم را تشکیل می‌دهد، تبدیل این باورها به ابزار کاسبی و سودجویی می‌تواند تبعاتی به‌مراتب فراتر از مال‌باختگی به‌همراه داشته باشد. هنگامی‌که مخاطب درمی‌یابد اعتماد و اعتقاد او دستمایه فروش یک پکیج شبه‌معنوی دروغین شده است، آسیب وارده به او تنها محدود به زیان مالی نمی‌شود؛ چنین تجربه مغلوبه‌ای می‌تواند اعتماد او به اصل دین، دین‌داری و مبلغان راستین این‌عرصه را متأثر سازد. ازهمین‌رو، مسئله کلیدی ناظر به صیانت از مرز خطیر اعتماد عمومی و امتناع از کاسبی افراد سودجو با باورها و مقدسات مردم است. در جامعه‌ای با مختصات ایران که نام نورانی ائمه(ع) با عمیق‌ترین لایه‌های اعتقادی و عاطفی ملت متدین پیوند خورده، استفاده ابزاری از این سرمایه عظیم معنوی برای اهداف پوچ و بی‌مقداری ازاین‌دست، باید با حساسیت جدی فرهنگی، رسانه‌ای و برخوردهای قاطع و بازدارنده حقوقی مواجه شود.