یادداشت
از دل روستا تا ساختن امید؛ روایت یک تسهیلگر
تسهیلگر بنیاد علوی*
گاهی مسیر زندگی آدم از یک دغدغه کوچک آغاز میشود؛ دغدغهای که شاید در نگاه دیگران چندان مهم نباشد، اما در دل آدم ریشه میدواند و سالها بعد به رسالتی بزرگ تبدیل میشود. من فرزند روستایم؛ در جایی بزرگ شدم که طبیعتش سخاوتمند بود، مردمانش نجیب و پرتلاش بودند و ظرفیتهای فراوانی در دل خود داشت؛ اما همیشه یک سؤال ذهنم را مشغول میکرد: چرا با وجود این همه استعداد، منابع و توانمندی، هنوز مشکلات مردم پابرجاست؟ چرا زحمات زنان روستایی، کشاورزان، تولیدکنندگان و خانوادهها آنطور که باید دیده نمیشود؟ من از کودکی سختیهای زندگی روستایی را با تمام وجود لمس کرده بودم. تلاش مادران و زنان روستا، دستهای پینهبسته کشاورزان، دغدغه معیشت خانوادهها و آرزوهایی که گاهی پشت دشواریهای زندگی پنهان میماند. همان روزها در دلم آرزو کردم روزی بتوانم قدمی برای مردم سرزمینم بردارم. فهمیدم اولین قدم، آموختن است. درس خواندم، تحصیل کردم و در کنار کسب علم، از همان دوران دانشجویی فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی را آغاز کردم. سالها گذشت و در عرصههای مختلف فعالیت کردم؛ تا جایی که در سطح ملی، نامم را با عنوان «سمیه، دختر جهادگر گلستانی» میشناختند. در روستاهای مختلف کشور کارهای جهادی زیادی انجام دادیم؛ اما با گذشت زمان، به یک حقیقت مهم رسیدم: گاهی ما برای مردم کار میکنیم، اما هنوز نتوانستهایم کاری کنیم که مردم خودشان صاحب کار و تصمیم باشند. گاهی یک مشکل را موقتاً برطرف میکنیم، اما ریشه آن همچنان باقی میماند. تا اینکه روزی در جمع دوستان فرهنگی، صحبت از یک فعالیت جدید در روستاها شد. یکی از دوستان با شوخی گفت: خانم ... این کار دقیقاً خوراک خودتان است! لینک ثبتنام و مصاحبه بنیاد را برایم فرستادند. شناخت چندانی از بنیاد و سازوکار آن نداشتم، اما با همان روحیه جهادی و البته کمی شوخی و کنجکاوی، در مصاحبه شرکت کردم. پذیرفته شدم، دورههای آموزشی را گذراندم و با دنیای تازهای آشنا شدم؛ دنیای تسهیلگری. آن روز فهمیدم تسهیلگر قرار نیست بهجای مردم تصمیم بگیرد، قرار نیست نسخه آماده برای همه روستاها بپیچد و قرار نیست فقط تسهیلات توزیع کند. تسهیلگر کسی است که صدای مردم را میشنود، ظرفیتهای پنهان را کشف میکند، موانع را کنار میزند و کمک میکند مردم با تکیه بر توان خودشان، مسیر پیشرفت را بسازند. فعالیت را آغاز کردم؛ با شور و شوق به روستاها رفتم، اما مسیر همیشه هموار نبود. گاهی مردم انتظار داشتند مانند سایر دستگاهها با آنها برخورد شود. گاهی کار ما با شیوههای معمول اداری مقایسه میشد. زمان برد تا این نگاه تغییر کند و مردم با مفهوم تسهیلگری آشنا شوند. در این مسیر، یک اصل را برای خودم انتخاب کردم: صداقت. بارها پیش آمد که متقاضیانی طرحهایی داشتند که در ارزیابی و اهلیتسنجی، شرایط لازم برای حمایت را نداشتند. با این حال ساعتها پای صحبتشان مینشستم؛ مشکلاتشان را میشنیدم و صادقانه توضیح میدادم که چرا طرحشان در شرایط فعلی امکان حمایت ندارد. برای من جالب بود که گاهی همین افراد، با وجود اینکه تسهیلاتی دریافت نکرده بودند، هنگام خداحافظی دعایم میکردند؛ چون احساس کرده بودند کسی حرفشان را شنیده، به آنها احترام گذاشته و صادقانه با آنها صحبت کرده است. اینجا بود که بیشتر باور کردم تسهیلگری فقط حمایت مالی نیست؛ گاهی شنیدن یک درد دل، ایجاد اعتماد و بازگرداندن امید، خودش بزرگترین خدمت است. اما دغدغه دیگری هم داشتم؛ نمیخواستم متقاضیان پس از دریافت تسهیلات به حال خود رها شوند. به همین دلیل تلاش کردم ابتدا بین فعالان اقتصادی هر روستا و سپس میان روستاهای مختلف شبکه ارتباطی ایجاد کنم؛ تا مردم بهجای حرکتهای پراکنده، در کنار هم قرار بگیرند و از ظرفیت یکدیگر استفاده کنند. اجازه بدهید نمونهای از این تجربه را برایتان روایت کنم. در یکی از روستاها پای صحبت حدود ۳۰ کشاورز نشستم. روستایی با چشمهها و رودخانههای فراوان؛ اما کشاورزانش از خشکسالی، مشکلات آبیاری و نداشتن بازار فروش منسجم برای محصولاتشان گلایه داشتند. با خودم فکر کردم اینجا فقط مسئله کمبود آب نیست؛ مسئله، نبود ارتباط و همافزایی میان ظرفیتهای موجود است. با شناسایی توانمندیها و نیازها، زمینه حمایت از فعالان مختلف در حوزههایی مانند سامانههای آبیاری نوین، تولید عسل نمدار و پرورش ماهی فراهم شد. تلاش کردیم این افراد را به یک شبکه متصل کنیم تا هرکدام در کنار فعالیت خود، بتوانند به رشد دیگری هم کمک کنند. اما به همینجا بسنده نکردیم. با مشارکت خود مردم، جشنواره محصولات روستایی و جشنواره عسل برگزار شد تا تولیدکنندگان بتوانند محصولاتشان را معرفی کنند، ارتباطات تازهای شکل بگیرد و ظرفیتهای روستا بیشتر دیده شود. آن روزها وقتی شادی و رضایت مردم را میدیدم، احساس میکردم تمام خستگی سالهای گذشته از تنم بیرون رفته است. برای من، موفقیت فقط تعداد طرحهای اجراشده یا تسهیلات پرداختشده نیست؛ موفقیت یعنی کشاورزی که بازار بهتری پیدا میکند، زنی که توانمندیاش دیده میشود، جوانی که به ماندن و کارکردن در روستای خودش امیدوار میشود و مردمی که یاد میگیرند میتوانند با هم، مشکلاتشان را حل کنند. امروز بیش از گذشته باور دارم که توسعه روستا با تصمیمگیری از پشت میزها اتفاق نمیافتد؛ توسعه از دل اعتماد، مشارکت و شناخت واقعی مردم شکل میگیرد. من هنوز همان دختر روستایی هستم که روزی با دیدن سختیهای مردم آرزو میکرد قدمی برایشان بردارد؛ با این تفاوت که امروز میدانم برای ساختن آینده روستاها، باید به توان خود مردم ایمان داشت. من نیامدهام جای مردم تصمیم بگیرم؛ آمدهام کمک کنم صدای همدیگر را بشنوند، ظرفیتهایشان را بشناسند، کنار هم بایستند و برای آیندهشان تصمیم بگیرند. و امروز با افتخار میگویم: من یک تسهیلگرم؛ نه فقط برای توزیع حمایتها، بلکه برای پیوند دادن انسانها، زنده کردن امیدها، کشف ظرفیتهای پنهان و کمک به مردمی که شایسته بهترینها هستند. به امید روزی که هیچ استعدادی در روستاها به دلیل دیدهنشدن خاموش نماند و هیچ آرزویی به خاطر نبود فرصت، ناتمام نماند.