ایران در تراز جهانی؛ عددهایی که کمتر شنیده میشود
عددی که در تازهترین گزارش Nature Index ثبت شده، شبیه اشتباه تایپی است: رشد ۳۳۲درصدی سهم پژوهشی یک دانشگاه استانی در فاصله یکسال! اما این همه ماجرا نیست. پشت تیترهای پرسروصدای رتبهبندیها، واقعیتی کمگفته در دانشگاههای ایران درحالشکلگرفتن است. بهگزارش فاطمه بلوچیپور (فارس)؛ قصه از جایی شروع شد که کسی انتظارش را نداشت. اگر میخواهید تصویر واقعی علم ایران را ببینید، نباید به تیترهای کلی نگاه کرد؛ باید به جداول خام پایگاههای استنادی سرک بکشید؛ جاییکه موفقیتها از چشم رسانهها دور میمانند.
نام دانشگاهی در شهرستانی کوچک که بالاتر از مؤسسههای نامآشنا مینشیند، رشتهای که ایران را در جمع ۵۰ دانشگاه برتر جهان قرار میدهد و رتبهای که کسی سراغش را نمیگیرد. سه پایگاه معتبر جهانی (Nature Index، QS و شانگهای) در ۲۰۲۶ تصویری از ایران ثبت کردهاند که با تصور رایج فاصله زیادی دارد: ایران در Nature Index رتبه ۲۶ جهان را دارد، در QS 11 دانشگاه دارد و در رتبهبندی موضوعی شانگهای، یک دانشگاه ایرانی در جمع ۵۰ دانشگاه برتر دنیا در یک رشته حیاتی ایستاده است. جدول Research Leaders 2026 پایگاه Nature Index (با بازه داده ۱ ژانویه تا ۳۱ دسامبر ۲۰۲۵) نشان میدهد رشد پژوهشی در ایران دیگر monopoly پایتخت نیست: دانشگاه ارومیه: سهم پژوهشی از ۱.۱۷ به ۵.۰۴ رسیده است؛ رشدی معادل ۳۳۲.۲درصد؛ بالاترین رشد میان دانشگاههای ایرانی دراینجدول. دانشگاه دامغان: سهم از ۲.۲۵ به ۸.۹۶ رسیده؛ ۲۹۸.۲درصد رشد در جدول کلی و جهشی بیش از ۷۲۷درصد در جدول اختصاصی علوم طبیعی. جالباینکه بخش عمده رشد از مقالات حوزه فیزیک ذرات و انرژیهای بالاآمده است. دانشگاه مازندران: از ۴.۶۹ به ۱۰.۳۸ (+۱۲۱.۴درصد) و دانشگاه رازی کرمانشاه: از ۴.۷۵ به ۱۰.۲۲ (+۱۱۵.۲درصد) رسیده است. دانشگاه کاشان: از ۲.۰۸ به ۴.۵۸ (+۱۲۰.۹درصد) و دانشگاه زنجان: از ۲.۹۰ به ۴.۴۰ (+۵۱.۷درصد) رسیده. رشد درصدی همهچیز نیست؛ حجم واقعی سهم پژوهشی هم مهم است. در همین جدول: دانشگاه شریف: از ۱۴.۲۹ به ۲۵.۹۳ (+۸۱.۴درصد) که یکی از بزرگترین جهشهای سهم مطلق میان دانشگاههای برتر منطقه است. دانشگاه صنعتی امیرکبیر: از ۹.۶۶ به ۱۵.۵۳ (+۶۰.۷درصد). دانشگاه صنعتی اصفهان: از ۸.۹۳ به ۱۲.۳۷ (+۳۸.۵درصد) و علومپزشکی تهران: از ۲.۶۳ به ۳.۶۸ (+۳۹.۸درصد)؛ اما تصویر کامل نیست: سهم دانشگاه تهران در جدول سالانه از ۳۸.۳۸ به ۳۶.۸۶ رسیده (۴.۰درصد کاهش) و دانشگاه علموصنعت هم ۱۷درصد افت داشته است. بااینحال تهران با ۷۲ مقاله، همچنان رتبه ۷ غرب آسیا و دانشگاه نخست ایران است. ایران در Research Leaders 2026 با سهم ۳۷۷.۱۳ و ۶۵۸ مقاله، رتبه ۲۶ جهان را دارد و دومین کشور منطقه است. جایگاه کشوری: ایران در جدول سالانه ۲۰۲۶ پایگاه Nature Index با سهم پژوهشی ۳۷۷.۱۳ و انتشار ۶۵۸ مقاله تراز اول، به رتبه ۲۶ جهان دست یافته و دومین قدرت علمی منطقه است. بهترین حوزهها: در ارزیابی موضوعی، ایران در علوم کاربردی و مهندسی رتبه ۱۸ جهان و جایگاه نخست غرب آسیا را دراختیار دارد؛ همچنین در علوم فیزیکی رتبه ۲۷، شیمی رتبه ۲۸، علوم اجتماعی رتبه ۲۶ و علوم زیستی رتبه ۳۸ دنیا بهنام ایران ثبت شده است. پرحجمترین موضوعات پژوهشی: بیشترین مقالات محققان ایرانی بهترتیب در شاخههای «فیزیک ذرات و انرژیهای بالا» با ۸۸ مقاله، «مهندسی برق» با ۴۷ مقاله و «علوم نجوم و کیهانشناسی» با ۴۳ مقاله به چاپ رسیده است. در تازهترین نسخه رتبهبندی جهانی QS برای سال ۲۰۲۷ (منتشرشده در ژوئن ۲۰۲۶)، ۱۱ دانشگاه از ایران توانستهاند در جمع برترینهای دنیا جای بگیرند. جدول حضور این دانشگاهها بهاینشرح است: پیشتازهای ایران: دانشگاه تهران با رتبه ۳۶۷ و دانشگاه صنعتی شریف با رتبه ۳۹۰ در کانال زیر ۴۰۰ جهان ایستادهاند. قطبهای صنعتی و فنی: دانشگاه صنعتی امیرکبیر با رتبه ۴۸۳، دانشگاه علموصنعت ایران با رتبه ۵۰۴ و دانشگاه صنعتی اصفهان با رتبه ۶۲۰ در رتبههای بعدی قرار دارند. دانشگاههای جامع و منطقهای: دانشگاه تبریز با رتبه ۶۸۶، دانشگاه شهید بهشتی (بازه ۷۸۱ تا ۷۹۰) و دانشگاه شیراز (بازه ۷۹۱ تا ۸۰۰)؛ بههمراه سه دانشگاه دیگر ایرانی که در بازه بالاتر از ۱۰۰۰ جای گرفتهاند. اگر تصویر را بلندمدتتر ببینیم، جهش دانشگاه تهران چشمگیر است؛ این دانشگاه از بازه ۵۹۱-۶۰۰ در سال ۲۰۲۱ توانسته خود را به رتبه ۳۶۷ در نسخه ۲۰۲۷ برساند. هرچند مقایسه آن با رتبه ۳۲۲ در سال گذشته، نشاندهنده ۴۵ پله جابجایی است که نوسانات طبیعی رقابت سنگین جهانی را بازتاب میدهد. دو نظام رتبهبندی دیگر هم تصویر سال ۲۰۲۶ ایران را کامل میکنند: یکی باتکیهبر گستره حضور و دیگری بر عمق تخصص. تایمز ۲۰۲۷ (منتشرشده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶): ۷۵ دانشگاه ایرانی در فهرست 2297 دانشگاه از ۱۱۸ کشور جهان حاضرند. بالاترین جایگاه ایران دراینجدول به دانشگاههای امیرکبیر، علموصنعت و علومپزشکی کرمانشاه تعلق دارد که هرسه در بازه ۴۰۱ تا ۴۵۰ ایستادهاند. این درحالی است که شمار دانشگاههای حاضر ایران از ۹۰ دانشگاه در نسخه ۲۰۲۶ به ۷۵ دانشگاه رسیده است. رتبهبندی شانگهای 2026: ۶ دانشگاه ایرانی در میان 1000 دانشگاه برتر جهان جای دارند؛ دانشگاههای تهران و علومپزشکی تهران در بازه ۵۰۱ تا ۶۰۰، دانشگاه امیرکبیر در بازه ۸۰۱ تا ۹۰۰ و دانشگاههای شریف، تربیت مدرس و علومپزشکی شهید بهشتی در بازه ۹۰۱ تا ۱۰۰۰. رتبهبندی موضوعی شانگهای (GRAS 2026)؛ جاییکه تخصص بهچشم میآید: دانشگاه تهران در ۲۱ رشته حاضرشده و در منابع آب رتبه ۴۹ جهان را دراختیار دارد؛ مهندسی معدن در بازه ۷۶ تا ۱۰۰ و عمران و متالورژی در بازه ۱۰۱ تا ۱۵۰ جای گرفتهاند. در همین جدول، امیرکبیر در مهندسی معدن بازه ۵۱ تا ۷۵ و علومپزشکی تهران در بهداشت عمومی و داروسازی بازه ۱۰۱ تا ۱۵۰ را ثبت کردهاند. جمعبندی این سه جدول نشان میدهد که ایران در شانگهای و تایمز با «تعداد» حاضر است اما در جدولهای موضوعی با «تخصص»؛ و همین دومی است که کمتر دیده میشود. این دستاوردها حاصل یکشب یا یک تصمیم نیستند؛ بازتاب سالها کار آزمایشگاهی در شرایطی است که بودجه، تجهیزات و ارتباطات بینالمللی هرکدام داستان خودشان را دارند. رشد ۳۰۰درصدی یک دانشگاه استانی و رتبه ۴۹ جهانی در مهندسی آب، هردو یک پیام دارند: «ظرفیت علمی ایران» از پایتخت و از چند نام آشنا فراتر رفته است.