چگونه حمایتهای ساختگی در شبکههای جعلی فراگیر میشود؟
جنگ روایتها علیه ایران در «ایکس!»
درحالیکه تجاوز نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران با ناکامی در رسیدن به اهداف اعلامی مهاجمان روبهرو شده، جبهه دیگری در شبکههای اجتماعی فعال است؛ جنگی که در آن نه موشک بلکه حسابهای جعلی، هشتگهای هماهنگ، ویدئوهای ساختگی و لایکهای انبوه بهکار گرفته میشود. بهگزارش شهاب شهسواری علویجه (ایرنا)؛ مجموعهای از پژوهشهای تازه نشان میدهد شبکههای هماهنگ در شبکه اجتماعی ایکس میتوانند با حسابهای پوششی، انتشار همزمان و تقویت مصنوعی، تصویری از حمایت گسترده از یک جریان سیاسی بسازند؛ تصویری که ممکن است با میزان واقعی پشتیبانی کاربران فاصله داشته باشد. در فضای فارسیزبان، اینسازوکار با روایت تغییر حکومت در ایران و برجستهسازی «رضا پهلوی» پیوند خورده است؛ درحالیکه بررسی مستقل اینشبکهها با محدودیت دسترسی پژوهشگران به دادههای ایکس دشوارتر شده است.
گزارش تحقیقی هاآرتص در نوامبر ۲۰۲۶، شبکهای از هزار و ۶۵۳ حساب ایکس را بررسی کرد که خود را ایرانی معرفی میکردند. این گزارش نشان داد بخشی از این حسابها در دوره پیش از انتخابات اسرائیل، فعالیت خود را به تقویت بنیامین نتانیاهو و حزب لیکود معطوف کرده و حتی بهزبان عبری از شهروندان اسرائیلی خواستهاند به او رأی بدهند. هاآرتص تصریح میکند: هویت گردانندگان اینشبکه مشخص نیست و ممکن است چند گروه جداگانه پشت آن باشند. بااینحال، الگوهای هماهنگی گزارششده، ازجمله انتشار متنهای یکسان و تقریباً همزمان، نشان میدهد فعالیت این حسابها با رفتار عادی کاربران فاصله دارد. یافته مهم گزارش هاآرتص، پیوند آن با تحقیق پیشین درباره عملیات حامی رضا پهلوی است. هاآرتص مینویسد بخشی از حسابهایی که پیشتر در عملیات نفوذ برای تقویت پهلوی فعال بودهاند، در ماههای اخیر پستها و اظهارات نتانیاهو را نیز بازنشر کردهاند. برپایه دادههای شرکت پایش «اکسپوز» که به هاآرتص منتقل شده، پس از اعلام حمایت دونالد ترامپ از نتانیاهو در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶، میانگین بازنشر پستهای نتانیاهو توسط اعضای اینشبکه از ۹۷ مورد در روز به ۵۵۶ مورد افزایش یافته است. در سهروز پسازآن اعلام، بهطورمیانگین ۴۸ حساب از شبکه، هر پست نتانیاهو را بازنشر کردهاند؛ درحالیکه پیشتر این میانگین ۱۸ حساب بود. در بازه ۲۲ تا ۲۴ اکتبر، ۸۲۶ حساب از 1405 حساب فعال شبکه، محتوای حامی نتانیاهو یا لیکود منتشر یا بازنشر کردهاند و ۳۱۴ حساب دیگر نیز آشکارا از رأیدادن به او حمایت کردهاند. در شب و صبح روز انتخابات، ۳۰ حساب از اینشبکه ۵۴ پست و پاسخ بهزبان عبری منتشر کردند؛ درحالیکه پیشتر تنها حدود ۳ درصد فعالیت شبکه بهزبان عبری بود. هاآرتص میگوید ۱۸ پست از ۵۴ پست بررسیشده، درخواست صریح برای رأیدادن به نتانیاهو یا حمایت از او بوده و ۲۰ پست دیگر نیز او را در بستر انتخابات ستایش کردهاند. هاآرتص مینویسد که پس از انتخابات، شبکه دوباره به موضوع ایران بازگشته است. بررسی تصادفی ۵۰ حساب از اینمجموعه نشان میدهد که از ۲۸ تا ۳۱ اکتبر، دستکم ۸۰۱ پست و پاسخ منتشر کردهاند؛ نزدیک به نیمیازآنها درباره رضا پهلوی و حکومت ایران بوده و تنها حدود ۲۵ پست به نتانیاهو و سیاست اسرائیل مربوط بوده است. این تغییر مسیر، اهمیت دارد زیرا نشان میدهد یک شبکه حسابی میتواند در دورههای مختلف، برای تقویت روایتها و اهداف سیاسی متفاوت بهکار گرفته شود. بااینحال، تغییر موضوع فعالیت، بهتنهایی اثبات نمیکند که همه حسابها تحتکنترل یک گرداننده واحد بودهاند. پژوهش سیتیزنلب درباره عملیات PRISONBREAK یا «فرار از زندان»، یکی از مهمترین مطالعات درباره کاربرد ابزارهای فریب دیجیتال در فضای فارسیزبان است. این پژوهش که در اکتبر ۲۰۲۵ منتشر شد، شبکهای از بیش از ۵۰ حساب غیرواقعی در ایکس را بررسی میکند که از سال ۲۰۲۳ ساخته شده و در آغاز ۲۰۲۵، همزمان با تشدید تنش نظامی میان اسرائیل و ایران، فعال شدهاند. سیتیزنلب هدف اینعملیات را ترغیب به براندازی در ایران ازطریق تقویت روایتهای قیام، نافرمانی مدنی و فرسایش اقتدار دولت توصیف میکند. پژوهشگران نشانههایی مانند زمانبندی هماهنگ انتشار، نبود هویت قابلاعتماد و همزمانی برخی پستها با رویدادهای نظامی را بررسی کردهاند. یکی از مهمترین موارد بررسیشده، ویدئوی ساختگی منتسب به حمله به زندان اوین است. پژوهشگران با مقایسه زمان انتشار محتوا و زمان حمله، سرعت آمادهسازی و انتشار آنرا از قرائن احتمال اطلاع قبلی از عملیات دانستهاند. سیتیزنلب، اجرای عملیات توسط نهادی از دولت اسرائیل یا پیمانکاری تحتنظارت نزدیک آنرا محتملترین توضیح ارزیابی میکند. روزنامه فرانسوی لو فیگارو نیز در گزارشی تحقیقی که ۱۰ بهمن ۱۴۰۴ منتشر کرد، ابعاد دیگری از کارزارهای هماهنگ در فضای فارسیزبان را بررسی کرده است. این روزنامه بااستنادبه دادههای مؤسسه سوشیال فورنزیکس، پژوهش سیتیزنلب و اظهارات کارشناسان، ترویج رضا پهلوی و تقویت روایت سلطنتطلبانه را از اهداف آشکار بخشی از این فعالیتها معرفی میکند. بهنوشته فیگارو؛ شبکههایی از حسابهای غیرواقعی با بازنشر پیامهای مشابه و استفاده از هشتگهای مشترک ازجمله هشتگهای مرتبط با انقلاب، آزادی ایران و پادشاهی پهلوی، جهشهای مصنوعی در حجم فعالیت ایجاد میکنند. هدف آن، تبدیل تکرار و هماهنگی به نشانهای ظاهری از اقبال عمومی و افزایش احتمال دیدهشدن پیامها در محتوای شبکه اجتماعی است. فیلیپ مای (پژوهشگر آزمایشگاه رسانههای اجتماعی دانشگاه متروپولیتن تورنتو) درتوضیح اینروند به فیگارو گفته است: «کسی در فضای آنلاین، بهویژه در ایکس، سخت میکوشد رضا پهلوی را به چهره روز و صداوسیمای یگانه اپوزیسیون تبدیل کند». او همچنین تأکید کرده که مخاطب برخی از این حسابها، نه کاربران ایرانی، بلکه رئیسجمهوری آمریکاست؛ بااینهدفکه او را به اقدام علیه ایران و حمایت از پهلوی ترغیب کنند. دادههای سوشیال فورنزیکس که فیگارو منتشر کرده، از شناسایی ۴ هزار و ۷۶۵ حساب با انتشار روزانه بیش از ۱۰۰ پیام حکایت دارد؛ حسابهایی که مجموع انتشار آنها درطول عمرشان به ۸۴۳ میلیون توئیت رسیده است. همچنین ۱۱ هزار و ۴۲۱ حساب با فعالیت تعاملی غیرعادی، درمجموع ۱٫۷ میلیارد لایک ثبت کردهاند و 8830 حساب نیز چندینبار نام کاربری خود را تغییر دادهاند. این روزنامه همچنین از تعلیق 3361 حساب مرتبط با این گفتوگوها خبر داده. جف گلدبرگ (بنیانگذار سوشیال فورنزیکس) گستردگی و پیچیدگی دستکاریهای مشاهدهشده در فضای فارسیزبان را نشانه دخالت یک بازیگر دولتی دانسته است. فیگارو بهنقلاز این مؤسسه، بیش از ۹۵درصد حسابهای دارای نماد تاج را غیرواقعی توصیف میکند؛ هرچند جزئیات نمونهگیری و معیارهای برآورد در روزنامه ارائه نشده. دراینروش که «آستروتارفینگ» نام دارد، هویتهای پوششی برای شبیهسازی حمایت خودجوش مردمی بهکار گرفته میشوند. مسئله تنها انتشار پیام بهسود یک چهره سیاسی نیست؛ بلکه ساختن تصویری است که در آن، آن چهره از پشتیبانی گسترده و جایگاهی بیرقیب برخوردار بهنظر برسد. فیگارو درادامه، ارتباط اینفضا با حساب رسمی فارسیزبان اسرائیل، Israel Persian را بررسی کرده است. گلدبرگ به این روزنامه گفته حدود یکهشتم حسابهایی که این صفحه رسمی دنبال میکند، حسابهای سلطنتطلب غیرواقعیاند. عملیات نفوذ در بستری رخ میدهد که امکان بررسی مستقل آن در دوره مالکیت ایلان ماسک محدودتر شده است. رویترز گزارش داده که محدودیت دسترسی به دادهها و نگرانی از اقدامات حقوقی شرکت، به لغو، توقف یا تغییر بیش از ۱۰۰ پژوهش درباره شبکه اجتماعی ایکس انجامیده است. فستکمپانی نیز در فوریه ۲۰۲۴ گزارش کرد که پس از حذف دسترسی رایگان پژوهشی به API ایکس در مارس ۲۰۲۳، یکی از گزینههای دسترسی جایگزین میتوانست ماهانه ۴۲ هزاردلار هزینه داشته باشد. اهمیت این محدودیتها برای شناسایی عملیات نفوذ روشن است: بررسی هماهنگی حسابها، به دادههای گسترده درباره زمان انتشار، محتوای تکراری، روابط بازنشر و تغییر رفتار کاربران نیاز دارد. محدودشدن دسترسی، امکان کشف شبکهها و راستیآزمایی ادعاهای مربوط به آنها را کاهش میدهد. مرور جاناتان استری در «تک پالیسی پرس» به تغییر اجرای مقررات ایکس، ازجمله حرکت در برخی حوزهها از حذف محتوا به کاهش دسترسی الگوریتمی، پرداخته است. در نبود دادههای قابلراستیآزمایی، ارزیابی اینکه این محدودسازیها تاچهاندازه مؤثر و یکسان اجرا میشوند، برای ناظران بیرونی دشوار است. پژوهشی منتشرشده در نشریه نیچر در فوریه ۲۰۲۶ نشان میدهد فید الگوریتمی ایکس، درمقایسهبا فید زمانی، محتوای محافظهکارانه را بیشتر تقویت کرده و بر برخی نگرشهای سیاسی کاربران آمریکایی اثر گذاشته است. این مطالعه درباره کاربران فارسیزبان نیست، اما نشان میدهد که معماری توزیع محتوا میتواند در شکلگیری ادراک سیاسی نقش داشته باشد؛ بنابراین بررسی عملیات نفوذ نباید به تولیدکنندگان پیام محدود بماند و باید مسیر توزیع و دیدهشدن آنرا نیز دربرگیرد. در کنار تغییر امکان نظارت، موضعگیریهای علنی ماسک علیه جمهوری اسلامی ایران و سوگیریهای سیاسی او نیز پرسش درباره بیطرفی پلتفرم را برجسته کرده است. در ژانویه ۲۰۲۶، ایکس نمایش ایموجی پرچم ایران را در نسخه وب از نشان پرچم ایران به یک نشان جعلی تغییر داد. این تصمیم، نمایش موارد پیشین ایموجی را نیز تحتتأثیر قرار داد؛ ازجمله در حسابهایی که خودشان این نماد جایگزین را انتخاب نکرده بودند. کنارهمقرارگرفتن یافتههای هاآرتص، سیتیزنلب و فیگارو، تصویری از کاربرد حسابهای پوششی برای ساختن و جابهجاکردن حمایت سیاسی ارائه میکند: حسابهایی که با هویت ایرانی در تبلیغ پهلوی فعالاند، در مقطعی بهزبان عبری برای نتانیاهو رأی میخواهند و پس از انتخابات دوباره به موضوع ایران بازمیگردند. اهمیت این یافتهها صرفاً در کشف چند حساب جعلی نیست؛ در آشکارشدن سازوکاری است که میکوشد پیام سیاسی سازمانیافته را بهنام «مردم ایران» عرضه کند. البته هویت گردانندگان شبکه تازه همچنان نامعلوم است و گزارش هاآرتص نیز اثرگذاری آن بر نتیجه انتخابات را اثبات نمیکند. درچنینشرایطی، محدودشدن دسترسی پژوهشگران به دادههای ایکس، همراه موضعگیری سیاسی مالک و مداخلات نمادین پلتفرم درباره ایران، مسئله شفافیت و پاسخگویی را جدیتر میکند. این شواهد، بهتنهایی اثباتکننده هماهنگی ایکس با شبکههای موردبحث نیستند اما نشان میدهند چرا نمیتوان شمار پستها، لایکها و هشتگها را بیواسطه به خواست عمومی ایرانیان ترجمه کرد. وقتی حسابهای پوششی میتوانند بهنام یک ملت سخن بگویند و اطلاعات لازم برای شناسایی گردانندگان عمدتاً دراختیار خود پلتفرم است، فقدان نظارت مستقل بهسود ابهام و تداوم امکان فریب تمام میشود.