تیغ آماتورها بر گلوی کشاورزی حرفه‌ای
آنها که ''زمین'' را زمین می‌زنند!
حضور تازه‌واردها به بخش کشاورزی استان‌های شمالی در‌حالی‌که آگاهی و دانش خاصی برای این حرفه ندارند، تبدیل به قوز بالای قوز در‌این‌حرفه شده؛ وضعیتی که کارشناسان و مسئولان کشاورزی از آن به‌عنوانِ «تغییر کاربری نامحسوس» نام می‌برند. استان‌های شمالی کشور به‌خاطرِ برخورداری از مناظر زیبا و چشم‌اندازهای خاطره‌انگیز، همواره در نوک پیکان توجه افراد برای ساخت‌و‌ساز قرار داشت ولی هنوز داغ ویلاسازی در عرصه‌های جنگلی و مناطق بکر فراموش نشده که این‌بار ورود افراد غیر‌حرفه‌ای در مشاغل ویژه این مناطق باعث شده تا احساس خطر و آسیب ناشی‌از‌آن به نگرانی تبدیل شود. به‌گزارشِ ایرنا؛ فعالان عرصه کشاورزی با به‌کار‌بستن تجربیات گذشتگان و تلفیق آن با اصول و فنون علمی؛ به کار در‌این‌حرفه مشغولند و در‌طولِ‌تاریخ زندگی بشر ثابت شده است که هیچ‌گاه کارهای تفننی، به دستاورد قابلِ‌توجهی نینجامیده است.
این‌روزها در هر منطقه‌ای از استان‌های شمالی و به‌ویژه مازندران، افرادی آماتور با خرید زمین‌های حاصلخیز کشاورزان، برای خود مشغله و سرگرمی درست کرده‌اند. افرادی‌که بیشتر آنان بازنشستگان دستگاه‌های اداری و اجرایی و غیر‌اجرایی شهری هستند که نه‌تنها سررشته‌ای از کار کشاورزی ندارند؛ بلکه حتی شیوه زندگی کشاورزی را هم نمی‌دانند. این افراد که تعداد آنان در سال‌های اخیر با گرفتن پاداش‌های کلان پایان خدمت افزایش یافته؛ سرمایه‌های خود را به حساب‌و‌کتاب منفعت‌طلبانه شخصی به‌سمتِ خرید زمین‌های کشاورزی و باغی سوق دادند تا هم ارزش سرمایه‌شان را حفظ کرده باشند و هم سرگرمی‌ای دلچسب در بهترین مناطق آب‌و‌هوایی کشور داشته باشند.
رضا فلاحی (کشاورز آملی) که سال‌هاست در زمین‌های شالیزاری خود فعالیت می‌کند؛ در‌این‌باره گفت: «تمام آنچه به‌عنوانِ شیوه کار در زمین استفاده می‌کنم، ماحصل تجربه پدر و پدربزرگم است که به من منتقل شد و این تجارب خود برگرفته از صدها‌سال کشاورزی اجداد ماست که نسل‌به‌نسل انتقال یافته است». وی افزود: «برایِ‌مثال، وقتی آب از بالادست به‌سمتِ زمین‌های پائین‌دست می‌آید، به‌همراهِ خود مواد مغذی خوبی دارد که زمین کشاورزی را برای استفاده از کود، بی‌نیاز می‌کند؛ این تجربه را من از پیشینیانم دارم؛ در‌حالی‌که یک فرد آماتور فاقد چنین تجربه‌هایی‌ست و این‌گونه تجربیات را از کتاب‌ها هم نمی‌توان استخراج کرد». این کشاورز با‌سابقه، به خرید زمین کشاورزی مجاور باغش توسط فردی‌که بازنشسته یکی‌از ادارات است، اشاره کرد و گفت: «این فرد که از بومیان مازندران هم نیست؛ براساسِ میل و گرایش شخصی خود اقدام به انجام یک‌سری کارها هنگام کشاورزی می‌کند که هم برای زمین خودش و هم برای منطقه آسیب‌زاست». وی افزود: «در‌حالی‌که بسیاری از کارهایی که این فرد انجام می‌دهد، نه‌تنها منجر به تولید محصول مناسب با بازدهی بالا نمی‌شود؛ بلکه به‌مرور درختان باغش را نیز از‌بین می‌برد و با فوران آفت، به باغ و زمین کشاورزی دیگران هم سرایت می‌کند».
تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی و باغی در مازندران که با ساخت‌و‌ساز ویلا در دهه 80 به اوج رسیده بود، با رویِ‌کار‌آمدن دولت تدبیر و امید و هماهنگی قوای سه‌گانه و سخت‌گیری و نظارت کاهش یافت؛ به‌گونه‌ای‌که برخی از مسئولان در دو‌سالِ‌گذشته حتی از توقف این کار مخرب خبر داده بودند. با‌این‌وصف، به‌نظر می‌رسد که اشتهای افراد متمکن و بازنشستگان ادارات برای تصاحب زمین‌های کشاورزی و باغی در شمال کشور پایان‌پذیر نیست؛ موضوعی که امروز کارشناسان و مسئولان کشاورزی مازندران را به‌خاطرِ تغییر شیوه کاربری نگران کرده است. معاون امور اراضی جهاد کشاورزی مازندران، با ابراز نگرانی از رشد تغییر نامحسوس کاربری اراضی کشاورزی و باغی، گفت: «متأسفانه هیچ محمل قانونی برای مقابله با وضعیت جدید وجود ندارد؛ برایِ‌اینکه دستگاه‌ها و نهادهای مسئول، تغییر کاربری اراضی را زمانی می‌دانند که زمین تقسیم‌بندی شده و ساخت‌و‌ساز در آن انجام شود». سید حجت‌الله هادیان افزود: «در‌این‌زمینه طی سال‌های اخیر با اقدامات قاطعانه با افراد متخلف به‌صورتِ‌جدی برخورد شده که منجر به پایان این‌نوع تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی برای ویلاسازی شده است».
اواخر سال گذشته سازمان بازرسی استان مازندران اعلام کرد تا قبل‌از سال 92 حدود 60هزار‌واحد مسکونی در زمین‌های کشاورزی و ملی مازندران به‌صورتِ غیر‌قانونی ساخته شد و متخلفان موفق شدند برای این سازه‌ها تغییر کاربری دریافت کنند. آمارها نشان می‌دهد که با همت کارشناسان امور اراضی، دادگستری کل و استانداری مازندران در‌مقابله‌با سوداگران زمین‌های کشاورزی در استان، روند «تغییر کاربری محسوس» اراضی کشاورزی به‌صفر رسیده و از سال 92 تا پایان سال 96، حدود 850هکتار از زمین‌های کشاورزی استان که در‌آستانه تغییر کاربری قرار داشتند، حفظ کاربری شدند. معاون امور اراضی جهاد کشاورزی مازندران گفت: «آنچه امروز ما را نگران می‌کند؛ دیگر دیوارکشی اطراف زمین، قطع‌کردن درختان یا خشک‌کردن شالیزارها برای ساخت ویلا نیست؛ بلکه تصاحب زمین‌ها توسط افرادی‌ست که هیچ سررشته‌ای از کار کشاورزی و باغ‌داری ندارند و فقط برای حفظ سرمایه‌های‌شان و انتظار‌کشیدن روزی که بتوانند در آنها ویلاسازی کنند، زمین‌ها را می‌خرند». وی افزود: «این افراد برایِ‌اینکه نشان دهند قصدشان ساخت‌و‌ساز و تغییر کاربری نیست، اقدام مخرب‌تری انجام می‌دهند و آن‌هم انجام کار کشاورزی به‌صورتِ آماتوری بی‌توجه به تبعات آن، تغییر نوع کشت در زمین‌ها و تغییر درختان باغ‌ها و حتی کاشتن درختانی‌ست که هیچ تناسبی با استان مازندران ندارد و می‌تواند به شیوع انواع آفت‌ها و از‌بین‌بردن دار‌و‌ندار کشاورزان و باغ‌داران استان منتهی شود». هادیان گفت: «حضور افراد غیر‌کشاورز اما متمکن که برای پر‌کردن اوقات فراغت، به کشاورزی روی می‌آورند؛ حال کشاورزی استان را ناخوش کرده است؛ برایِ‌اینکه آنان بی‌اینکه قواعد و اصول کشاورزی را بلد باشند، به‌صورتِ غیر‌حرفه‌ای و تنها بنا‌به‌آنچه خود تصور می‌کنند درست است، به‌‌این‌کار دست می‌زنند». این مسئول افزود: «این شیوه فعالیت کشاورزی که منجر به بازدهی کم‌محصول و درآمد ناچیز می‌شود، باعث شده تا این افراد در ادامه کار، زمین‌ها را از حالت کشاورزی خارج کنند یا زمین‌های کشاورزی را رها و بی‌استفاده بگذارند تا زمان تغییر کاربری برسد». وی توضیح داد: «مثلاً بیشتر این افراد در حاشیه روستاها و شهرها زمین می‌خرند و اطلاع دارند که حریم روستاها و شهرها با گذشت زمان به‌خاطرِ افزایش جمعیت، افزایش می‌یابد و روزی نوبت زمین آنها هم می‌رسد که در محدوده مسکونی قرار بگیرد و در‌آن‌زمان به خواسته‌شان می‌رسند».
کارشناسان فرهنگی هشدار می‌دهند که شیوع این‌روش طی دو‌دهه آینده به‌طورِ‌کامل بافت جمعیتی روستاهای استان‌های شمالی را تغییر خواهد داد و مناطق روستایی را به‌خاطرِ ازدیاد جمعیت خوش‌‌نشین، از گردونه فعالیت تولیدی خارج می‌کند. این کارشناسان به‌همراهِ مسئولان حوزه کشاورزی و منابع طبیعی بر‌این‌اعتقادند‌که مجلس شورای اسلامی باید با تصویب قانونی سختگیرانه، برنامه‌ریزی این افراد فرصت‌طلب را با منع گسترش حریم روستاها مگر به‌خاطرِ افراد بومی، ناکام بگذارد. براساسِ قوانین و مقررات موجود؛ حریم روستاها و شهرها پس‌از هر سرشماری نفوس و مسکن، با طی مراحل قانونی در‌صورتِ افزایش جمعیت می‌تواند تغییر کند و بسیاری از غیربومیانی که در دهه‌های گذشته زمینی در اطراف روستاها و شهرهای استان‌های شمالی خریده بودند، امروزه زمین‌شان در بافت مسکونی قرار گرفته است. روستاییان بومی مازندران می‌گویند که همین افراد غیربومی که زمین‌های‌شان به‌خاطرِ قوانین و مقررات موجود در سال‌های اخیر در محدوده مسکونی روستاها قرار گرفته، ورود افراد غیربومی دیگر به‌این‌مناطق را شدت بخشیده‌اند و به آنان در‌این‌باره مشاوره می‌دهند و حتی مکان زمین را هم برای آنان مشخص می‌کنند.
معاون امور اراضی جهاد کشاورزی مازندران به تبصره 4 ماده یک قانون حفظ اراضی کشاورزی اشاره کرد و گفت: «در‌این‌قانون، تغییر الگوی کشت‌و‌کار برای اجرای طرح‌های کشاورزی و دام‌داری مجاز اعلام و خود به مسئله‌ای برای کشاورزی تبدیل شده است». وی اضافه کرد: «کشاورزان غیر‌حرفه‌ای با دستاویز‌قرار‌دادن این قانون، مبادرت به تغییر الگوی کشت محصولات زمین‌های کشاورزی می‌کنند و برایِ‌مثال، شالیزار را به گلخانه تبدیل می‌کنند». این مسئول با‌تأکید‌بر‌اینکه تغییر الگوی کشت توسط این افراد غیربومی بساط کشاورزی حرفه‌ای مازندران را بر‌خواهد چید، گفت: «بافت کشاورزی مازندران به‌گونه‌ای‌ست که کسی داخل اراضی شالیزاری، کشت دیگری انجام نمی‌دهد. همه کشاورزان حرفه‌ای با هم هماهنگ هستند ولی هر‌جاکه این اتفاق افتاد، پس‌از‌مدتی جا برای کشاورزی حرفه‌ای تنگ شد». هادیان افزود: «باید مسئولان ذی‌ربط در بخش‌های مختلف تا تدوین و اجرای قوانین روزآمد با هماهنگی یکدیگر اقدام فوری انجام دهند که یکی‌از‌آنها می‌تواند عدمِ‌صدور مجوز برای تغییر الگوی کشت در پهنه‌بندی‌های کشاورزی حرفه‌ای باشد». وی تأکید کرد: «تداوم تولید با صدور مجوزهای جدید برای تغییر الگوی کشت با دلخوشی به‌اینکه دیگر زمین‌ها به ویلاسازی اختصاص نمی‌یابد، تضمین شده نیست؛ چرا‌که امور کشاورزی باید به اهلش سپرده شود تا نتیجه موردِنظر حاصل شود». هادیان گفت: «متأسفانه بهانه ایجاد اشتغال هم در‌این‌زمینه به کمک افراد آماتور آمده است و آنان از این نقطه‌ضعف هم برای اقدام سودجویانه خود استفاده می‌کنند؛ در‌حالی‌که متولیان امور باید بدانند اشتغال ناپایدار نه‌تنها مشکل استان را حل نمی‌کند؛ بلکه در آینده‌ای نه‌چندان‌دور بر مشکلات خواهد افزود».
سازمان جهاد کشاورزی مازندران معتقد است ازآنجاکه مشکل ورود افراد غیر‌کشاورز در‌این‌بخش را در‌حالِ‌حاضر به‌خاطرِ نبود قوانین نمی‌توان متوقف کرد؛ برای حفظ تولیدات کشاورزی و جلوگیری‌از تغییر کاربری نامحسوس اراضی کشاورزی، آموزش این حرفه را در دستور‌کار قرار داده است. معاون باغبانی و تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان مازندران در‌این‌باره گفت: «همان‌طور‌که هر حرفه و شغلی، با اصول و قواعدی همراه است؛ کشاورزی نیز از‌این‌قاعده مستثنی نیست». محمد‌تقی شکوهی افزود: «زمانی حرفه‌ای اقتصادی و با بهره‌وری در تولید همراه است که بر‌پایه اصول و مبنای حرفه‌ای و اصولی انجام شود». وی ادامه داد: «رسیدن به کار اقتصادی با بهره‌وری در تولید نیز از مسیر استفاده از تجربیات گذشتگان و نیز مسائل علمی و به‌روز، امکان‌پذیر است؛ چیزی‌که در بازاریابی و مشتری‌مداری نیز تأثیر خود را خواهد گذاشت». به‌گفته معاون جهاد کشاورزی مازندران؛ اما کشاورزی در مازندران در‌حالِ رفتن به مسیری‌ست که می‌تواند آن‌را از مسیر حرفه‌ای و بهره‌وری اقتصادی خارج کند. وی به ورود افراد برخوردار از منابع مالی در‌این‌عرصه آن‌هم تنها در‌قالبِ خرید زمین به‌عنوانِ مشکلی نام برد که در‌صورتِ عدمِ‌ساماندهی آن می‌تواند در روند کشاورزی مازندران اختلال جدی ایجاد کند. شکوهی گفت: «شاید میان افراد جدیدی که وارد عرصه کشاورزی می‌شوند، واقعاً کسانی باشند که به‌این‌حرفه علاقه‌مند هستند ولی ازآنجاکه این افراد دانش و تجربه کافی ندارند، نمی‌توانند کشت‌و‌کار پررونقی داشته باشند؛ در‌نتیجه، بر‌خلاف تصورشان از کشاورزی؛ تولیدشان پائین می‌آید و در مدت کوتاهی بی‌انگیزه می‌شوند و زمین را رها می‌کنند». وی با‌اذعان‌به‌اینکه با قوانین و مقررات موجود، ورود این افراد به بخش کشاورزی اجتناب‌ناپذیر است، افزود: «جهاد کشاورزی مازندران برای حفظ زمین‌های کشاورزی و تولیدات باغی و زراعی وارد عمل شده و از ظرفیت‌های موجود در‌این‌بخش استفاده کرده است». معاون جهاد کشاورزی مازندران اظهار داشت: «کارشناسان ترویج و زراعت 60 مرکز خدمات کشاورزی مازندران و کارشناسان مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان‌ها برای آگاهی‌بخشی این بهره‌برداران آماده‌اند تا به آنها مسائل لازم و ضروری کشاورزی را یاد دهند». مازندران با 460هزار‌هکتار زمین زراعی باغی سالانه حدود هفت‌میلیون‌تن انواع محصولات کشاورزی تولید می‌کند. این استان در تولید 15نوع از 72نوع محصولات کشاورزی استان؛ از‌جمله برنج، مرکبات، کیوی، گل و گیاه، مرغ و آبزیان، رتبه اول تا سوم کشور را دارد. سازمان جهاد کشاورزی مازندران آمار بهره‌برداران کشاورزی در‌این‌استان را 400هزار‌نفر اعلام کرده است.