آشفتهبازار پوشک در ایران و جهان
مصطفی رفعت/
بازار آشفته داخلی حالا به «پوشک» رسیده و سوداگران، کاری کردهاند که خانوادهها باید چندبرابر قبل برای رفع حاجت روزانه اطفال خود هزینه کنند. این محصول که گفته میشود جنس و ساختارش در پروسه رشد کودک اهمیت ویژه دارد و اصلاً جزو ضروریات بهداشتی محسوب میشود، در سالهای گذشته با عبور از پروسه خلاقیت و دانش، بازار خود را گسترش داده و حالا حتی دامنه استفاده از آن به روستاهای دورافتاده کشورمان هم کشیده شده است اما از گزند تحمیل شرایط سرمایهداری درامان نمانده و روزهای پرالتهابی را پشتِسر میگذارد؛ تاجاییکه به سوژه شوخی و حتی کمی استراتژیکی نقادان جامعه مجازی تبدیل شده است. بهتر است بهاینبهانه، زوایای مختلفی از آنرا با هم مرور کنیم.
انگلیسیها به «پوشک» میگویند Diaper که درابتدا اساساً اصطلاحی برای توصیف گونهای پارچه بود و شاید بهفارسی معنایی همانندِ «چیزی پوشاننده در ابعادی کوچک» باشد اما ریشه ساختاری همه پوشکها در جهان به استفاده از تکهپارچههایی برمیگردد که قدیمیهایمان به آن «کهنه» میگفتند. آنگونه که در سایت Diaper Jungle بهعنوانی یکیاز بزرگترین مجموعههای فروش عمده پوشک جهان آمده؛ تا نیمه دهه 40میلادی اصلاً چیزی تحتِعنوان «پوشک» وجود خارجی نداشت و سالها بعدهم که تولید شد؛ آنقدر کالایی لوکس بود که فقط اعیان و اشراف میتوانستند از آن استفاده کنند. در عصر الیزابت، استفاده از مدلهایی چندبار مصرف رایج شد که بهداشتی نبود و پسازمدتی، بوی بدی میگرفت. گرچه همانزمان هم بچههای عامه مردم کلاً فاقد هرگونه امکانی برای مهار فعالیتهای رودهای و ادرارشان بودند و برهنه یا با یک پوشش پارچهای ساده قنداقمانند بزرگ میشدند. اوایل سالهای 1800 بود که روند تولید پوشک رفتهرفته شکل گرفت که شبیه به پوشکهای لباسی امروزی بودند؛ نه مدلهای یکبارمصرف. جنس این پوشکها و عدمِاستفاده از تمهیدات پیشرفته برای جذب رطوبت، مشکلاتی را برای پوست بچهها ایجاد کرد که باعث شد، تفکری انقلابی درجهتِ بهبود این محصول ایجاد شود. دراینمطلب میخوانیم: «اگرچه اواخر دهه 60 و اوایل دهه 70 را میتوان اولین زمان دگرگونی در تولید پوشک بچه خواند اما جرقه آن در 1950 توسط خانمی بهنامِ «هلرمن» زده شد؛ صاحب یک مجموعه تولید پوشک در میلواکی آمریکا که به کمپانی Kendall (فعال درزمینه تولید پارچه) رفت و آنجا تحتِتأثیر شیوه این مجموعه در تولید پارچهای پنبهای و چندلایه، پیشنهاد کرد این امکان را در تولید پوشک بچه بهکار گیرند و اینگونه، اولین محصولات این شرکت دراینزمینه تحتِعنوانِ Curity وارد بازار شد. ورود تکنولوژیهای روز در دهه 80 و متعاقب آن در دهه 90، روش تولید پوشک را ارتقاء داد و نهتنها محصولاتی با جاذب رطوبت بیشتر وارد بازار شدند؛ بلکه پوشکها بسیار سبکتر شدند تا مانع حرکات نرم و راحت بچهها نشوند». حالا دیگر پوشک هم بخشی مهم از صنعت مربوط به تولیدات گروه سنی اطفال را تشکیل میدهد و بازاری پرسود و گسترده را در سطحی جهانی داراست. دراینباره گزارش اخیر مرکز تحلیل بازار Grand View Research آورده است؛ در سال 2016 شاهد ارزش 45.08بیلیوندلاری بازار پوشک بچه در جهان بودیم و پیشبینیها مدعیست که این عدد تا سال 2022 با رشدی 6.2درصدی همراه خواهد شد. گزارش دیگری که ازسویِ شرکت تحقیقات جهانی AMR ارائه شده نیز مدعیست که تا سال 2020 گردش مالی بازار این حوزه به عدد 59.4میلیارددلار خواهد رسید. در بخشیاز این گزارش میخوانیم: «افزایش درآمد خانواده در کشورهای توسعهیافته درکنارِ تغییرات بهوجودآمده در سبک زیست جوامع درحالِتوسعه باعث بالاتررفتن هزینههای جاری زندگی همچون بهداشت و مراقبتهای سلامتی شده؛ درنتیجه، پروسه رشد کودکان نسبتبهقبل، گرانتر تمام میشود». البته تحلیلگران این مرکز، درکنارِ عواملی همچون نرخ تولد و گسترش شهرنشینی در توسعه صنعت پوشاک، به یک مورد ویژه نیز نظر دارند؛ بهروزشدن! آنها در گزارش خود آوردهاند: «خانوادهها متأثر از افزایش آگاهیهای متنوع، حالا دیگر به یک پوشک ساده رضایت نمیدهند و دنبال محصولاتی با کارآییهای خاص میگردند که مانند یک سپر چندمنظوره از فرزندشان محافظت کنند؛ زیرا یافتههای علمی جدید نشان میدهد که ساختار پوشک در سلامت و حتی رشد بهتر نوزادان مؤثر است. استفاده از فناوریهای روز در تهیه متریال اولیه این محصول و روشهای تجهیز پوشک به ویژگیهایی همچون ترکیبات ضدِحساسیت باعث شده تا تولیدکنندگان هم برای افزایش قیمتها، با فراغ بال عمل کنند. حالا به این موارد، موضوعات جنبی همچون تبلیغات گروههای طرفدار محیط زیست را اضافه کنید که چگونه پای محصولات زیستتخریبپذیر و ارگانیک را هم به پروسه تولید پوشک باز کرد و راهی تازه برای افزایش قابلِتوجه قیمت پیشِپای صاحبان سرمایه گذاشت». البته همچنان پوشکهای معمولی، بیشترین سهم از بازار این محصولات را بهخود اختصاص دادهاند؛ برایِنمونه، گزارش نشریه Nonwoven در سال 2013 عنوان کرد که بین 60 تا 66درصد بازار پوشک کودکان، در سالهای اخیر مربوط به پوشکهای یکبارمصرف رایج بوده که بیشترین متقاضی را در سطح جهانی دارند. در گزارش منتشره بهتاریخِ دوم نوامبر 2017 مجموعه SIS که به بررسی بازار حال و آتی محصولات مختلف میپردازد؛ آمده است: «دو کمپانی بزرگ Kimberley-Clark و Procter and Gamble تقریباً 80درصد بازار پوشاک جهان را دردست دارند و پمپرز که از محصولات زیرمجموعه کیمبرلی-کلارک است؛ در صدر فروش بینالمللی برندهای پوشک بچه قرار دارد. رقم فروش این برند در سال 2014 بیشاز 20بیلیوندلار بود! رده بعدی آنسال با فروش نزدیک به هفتبیلیوندلار هم متعلق به برند Huggiesاز همان شرکت بزرگ بود. مقام اول و دوم پوشکهای پرفروش در سال 2017 همچنان در ید توانای همین دو عنوان است!» بااینتفسیر جای تعجب ندارد که Pampers در ردهبندی ارزشمندترین برندهای نشریه Forbes، رتبه 75 را بهخود اختصاص داده است؛ درواقع، ایدهای که از ذهن ویکتور میلز؛ یک مهندس شیمی اهل آمریکا شاغل در شرکت «پروکتر اند گمبل» در سال 1961 تراوش کرد تا مانع خرابکاریهای نوهاش با پوشکی متفاوت اما یکبارمصرف شود، حالا بهگفته این نشریه تبدیل به برندی با ارزش 11.4میلیارددلار شده است. شرکت Procter and Gamble در گزارش اخیر خود اشاره کرده که روزانه بیشاز 25میلیون کودک در 100 کشور جهان، از پوشک پمپرز استفاده میکنند. البته مسئله اینجاست که درحالِحاضر، پوشک بچه یکیاز محصولات گرانقیمت محسوب میشود و هنوز نتوانسته جای خود را در همه خانوادهها درهرنقطه از جهان باز کند. گزارش 28 مارچ 2018 روزنامه Tampa Bay Times دراینباره آورده است: «هزینه سالانه پوشاک هر نوزاد 100دلار بهطورِمتوسط است و میلیونها خانواده در جهان، امکان مناسب مالی برای فراهمکردن پوشکِ باکیفیت و کافی ندارند. برایِهمین، سالانه 500نفر از فعالان اقتصادی و پژوهندگان علمی در همایش HYFIENIX Conference آمریکا جمع میشوند تا راهکارهای کاهش هزینههای تولید این محصول را بررسی کنند. یک حساب ساده به ما میگوید که هر نوزاد میانگین روزی 12بار پوشک عوض میکند و اگرچه با بالارفتن سن بچهها، تعداد پوشکهای تعویضی در روز برای آنها کاهش مییابد اما چون باید از پوشکهای متفاوتی استفاده کنند، قیمت پوشکها نیز بیشتر میشود. تقریباً ششدرصد درآمد یک خانواده با درآمد متوسط سالانه بهپایِ پوشک میرود و این مبلغ برای خانوادههایی با درآمد پائین، 14درصد از کل دریافتی سالانهشان است. امروز، یکسوم خانوادههای جهان از مخارج سنگین این امر برنمیآیند و شاید عجیب باشد اما یکیاز هر سه نوزاد در جهان، به پوشک مناسب و بهاندازه لازم دسترسی ندارد!»