اروپای مطیع آمریکا در تله بی‌عملی و خصومت
نشست وزرای خارجه ایران و سه کشور اروپایی در نیویورک برگزار شد؛ دیداری که به‌نظر می‌رسید می‌تواند مسیر گفت‌وگو و کاهش تنش‌ها را هموار کند؛ اما قرائن و اظهارات پس از نشست، نشان داد که هنوز ابهامات جدی درباره اراده اروپا برای پذیرش ابتکارات ایران و حرکت به‌سمت دیپلماسی واقعی باقی مانده و تروئیکای اروپایی را در تله بی‌عملی و خصومت نشان می‌دهد. به‌گزارش فاطمه کلانتری (ایرنا)؛ نشست وزرای امور خارجه جمهوری اسلامی ایران با وزرای خارجه سه کشور اروپایی و «کایا کالاس»؛ مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، ۲ شهریورماه در حاشیه هشتادمین مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک برگزار شد؛ نشستی که درظاهر می‌توانست فرصتی برای مرور ابتکارات ایران، بررسی راه‌های حفظ دیپلماسی و جلوگیری از ورود به مرحله‌ای تازه از بحران هسته‌ای باشد. بااین‌حال، قرائن و اظهارات بعدی طرف اروپایی نشان داد این دیدار، نه به ترمیم شکاف‌ها و بازسازی اعتماد؛ بلکه به تداوم همان الگوی آشنا از بی‌عملی، بهانه‌جویی و همراهی کور اروپا با واشنگتن و تل‌آویو انجامیده است.
«سید عباس عراقچی» وزیر امور خارجه ایران، پیش از این دیدار و پس از تماس تلفنی با وزرای خارجه انگلیس، آلمان، فرانسه و همچنین کالاس، در حساب ایکس خود تأکید کرده بود: «ازجانب جمهوری اسلامی ایران، طرحی معقول و قابل‌اجرا را به همتایان اروپایی ارائه دادم تا از وقوع بحرانی غیرضروری و قابل‌اجتناب در روزهای آینده جلوگیری شود؛ اما به‌جای‌آنکه به محتوای این‌طرح پرداخته شود، ایران با مجموعه‌ای از بهانه‌ها و طفره‌روی‌های آشکار مواجه است؛ ازجمله ادعای مضحکی مبنی‌براینکه وزارت امور خارجه نماینده تمام ساختار سیاسی کشور نیست». عراقچی درعین‌حال از اعتراف رئیس‌جمهور فرانسه مبنی‌بر «معقول‌بودن» این‌طرح سخن گفته و تصریح کرده بود: «من از حمایت کامل تمام ارکان جمهوری اسلامی؛ ازجمله شورای‌عالی امنیت ملی برخوردارم». او در کنایه‌ای به ساختار ناکارآمد اتحادیه اروپا افزود: «شاید واقعیت آن باشد که درحقیقت این دستگاه دیپلماسی اروپاست که بیرون گود قرار دارد»؛ اما در سوی مقابل، وزارت خارجه آلمان پس از این‌نشست در بیانیه‌ای مشترک ازجانب تروئیکای اروپایی و اتحادیه اروپا، ایران را به «اقدام فوری» فراخواند و مدعی شد: «سه کشور اروپایی و اتحادیه اروپا از ایران خواستند تا در روزهای آینده؛ وگرنه در ساعات آینده، اقدامات عملی برای پاسخ به نگرانی‌های طولانی‌مدت درباره برنامه هسته‌ای خود انجام دهد». درادامه، ادعاهای سیاسی و تکراری علیه برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای ایران باز تکرار و اروپا خواستار «ازسرگیری مذاکرات مستقیم با آمریکا» و «دسترسی کامل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به تأسیسات هسته‌ای ایران» شد. آن‌ها حتی تهدید کردند درصورت عدم‌تحقق این مطالبات، آماده تکمیل فرآیند بازگشت تحریم‌ها (اسنپ‌بک) هستند. کالاس نیز پس از این‌نشست در برابر خبرنگاران، با تعیین ضرب‌الاجل و تکرار مواضع تهدیدآمیز، گفت: «دیپلماسی شانس دارد. مهلت‌ها درحال‌اتمام است و باید دید چه می‌شود. نیاز داریم اقدامات عملی ایران را ببینیم». این‌درحالی‌ست‌که عراقچی پیش‌تر در دیدار با رافائل گروسی (مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی) تأکید کرده بود: «پیشرفت در موضوع هسته‌ای منوط به توقف زیاده‌خواهی طرف مقابل است». علی لاریجانی؛ دبیر شورای‌عالی امنیت ملی نیز اخیراً در سخنانی صریح در اتاق بازرگانی ایران، بااشاره‌به رفتار غیرمنصفانه غرب گفت: «این دروغ است که ایران مذاکره نمی‌کند. ما درحال‌مذاکره بودیم که به ما حمله نظامی کردید. اگر پیشنهاد عاقلانه و عادلانه‌ای ارائه شود که منافع ایران را حفظ کند، می‌پذیریم». او بااشاره‌به خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام و بدعهدی اروپا افزود: «اول آمریکا از برجام خارج شد، بعد اروپا بدعهدی کرد و درنهایت بمباران هم کردند. حالا همان‌ها طلبکار هم شده‌اند! ایران با تعصب از امنیت ملی دفاع می‌کند و اجازه نمی‌دهد شروط تحقیرآمیز مثل محدودکردن برد موشک‌ها تحمیل شود». آیت‌الله خامنه‌ای؛ رهبر معظم انقلاب در گفت‌وگویی تلویزیونی با مردم، درباره تحولات پیرامون پرونده هسته‌ای باتأکیدبراینکه «چون سلاح هسته‌ای نداریم و تصمیممان عدم ساخت و استفاده از این سلاح است، غنی‌سازی را تا ۶۰درصد بالا برده‌ایم که بسیارخوب است» به چنددهه فشار بی‌نتیجه قدرت‌های زورگو برای تسلیم‌شدن ملت و منصرف‌شدن از غنی‌سازی اشاره کرده و افزودند: «تسلیم نشدیم و نخواهیم شد؛ در هیچ قضیه دیگری هم تسلیم فشار نمی‌شویم». ایشان در بخش دیگری از این سخنرانی خاطرنشان کردند: «آمریکایی‌ها قبلاً می‌گفتند غنی‌سازی بالا نداشته باشید و محصولات غنی‌شده را به خارج‌ازایران منتقل کنید؛ اما اکنون این‌طرف آمریکایی پا را در یک کفش کرده که نباید کلاً غنی‌سازی داشته باشید. معنای این زورگویی آن‌است‌که این دستاورد بزرگ را که با سرمایه‌گذاری و تلاش بی‌وقفه به‌دست آورده‌اید، دود کنید و به هوا بفرستید؛ اما ملت غیرتمند ایران، این حرف را نمی‌پذیرد و در دهان گوینده آن می‌زند». ایشان این‌گونه توقعات و اظهارات مسئولان آمریکایی را ناشی از نشناختن ملت ایران و جمهوری اسلامی و بی‌اطلاعی از فلسفه و مبنای ایران اسلامی دانستند و گفتند: «به‌قول ما مشهدی‌ها؛ این حرف‌ها از دهان گوینده آن بزرگ‌تر است و قابل‌اعتنا نیست». ایشان پس از تبیین چرایی بی‌فایده‌بودن مذاکره با آمریکا به بیان ضررهای مهم آن پرداختند و گفتند: «طرف مقابل تهدید کرده اگر مذاکره نکنید چنین‌وچنان خواهد شد؛ بنابراین قبول چنین مذاکره‌ای نشانه تهدیدپذیری و ترس‌ولرز و تسلیم ملت و کشور در مقابل تهدید است». ایشان تسلیم برابر تهدید آمریکا را باعث ادامه مطالبات زورگویانه و بی‌انتهای آن‌ها خوانده و افزودند: «امروز می‌گویند اگر غنی‌سازی داشته باشید چنین‌وچنان می‌کنیم و فردا داشتن موشک یا ارتباط داشتن یا نداشتن با فلان کشور را دستمایه تهدید و اجبار به عقب‌نشینی می‌کنند». تحولات امروز اما بدون رجوع به گذشته قابل‌درک نیست؛ خروج یک‌جانبه آمریکا از توافق هسته‌ای در سال ۲۰۱۸ نقطه آغاز دور تازه‌ای از بحران بود؛ اقدامی غیرقانونی و برخلاف تعهدات بین‌المللی که به‌سرعت فضای توافق را به‌سمت بی‌ثباتی سوق داد. اروپا اگرچه در مواضع سیاسی خود مدعی پایبندی به برجام ماند اما درعمل نتوانست یا نخواست ابزارهای لازم برای اجرای تعهدات اقتصادی‌اش را فراهم کند. سازوکارهایی چون اینستکس هرگز از نمایش سیاسی فراتر نرفتند و بی‌عملی اروپا عملاً به‌معنای همراهی با فشار حداکثری واشنگتن بود. در سال ۲۰۱۹، ایران نخستین‌بار برای جلب‌توجه طرف‌های مقابل به نقض تعهدات، از سازوکار حل‌وفصل اختلافات در برجام استفاده کرد. این‌اقدام نشان می‌داد تهران همچنان بر مسیر حقوقی و دیپلماتیک پایبند است؛ اما پاسخ اروپا جز تکرار وعده‌های توخالی نبود. به‌تدریج روشن شد اروپا بیش‌ازآنکه بازیگری مستقل باشد، در مدار سیاست‌های آمریکا حرکت می‌کند. وزیر امور خارجه ایران روز دوشنبه و در بدو ورود به نیویورک ضمن اعلام خبر دیدارش با وزرای امور خارجه تروئیکای اروپایی، بابیان‌اینکه انتخاب ما، دستیابی به راه‌حلی مسالمت‌آمیز است، گفت: ما این‌موضوع را درعمل و درزمانی‌که توافق برجام حاصل شد، به‌اثبات رساندیم. ما به برجام متعهد ماندیم تازمانی‌که آمریکایی‌ها از آن خارج شدند. رئیس دستگاه دیپلماسی ایران، شرایط کنونی درباره موضوع هسته‌ای ایران و قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت را نتیجه خروج آمریکا از این توافق دانست و تصریح کرد: درصورتی‌که آمریکا از این توافق خارج نشده بود، ایران اثبات کرده که به‌دنبال استفاده از دیپلماسی و راه‌حل‌های مسالمت‌آمیز و دیپلماتیک است. عراقچی افزود: ما در رایزنی با سه کشور اروپایی و پیام‌هایی که باواسطه و بی‌واسطه با طرف آمریکایی داریم، این‌را تأکید کردیم که آماده رسیدن به یک راه‌حل دیپلماتیک درباره مکانیسم پس‌گشت هستیم ولی راه‌حلی که منافع مردم ایران را تأمین کند و به دغدغه‌ها و نگرانی‌های امنیتی ما توجه داشته باشد. من اینجا (در نیویورک) هستم تا از رایزنی‌های دیپلماتیک استفاده کنیم تا راه‌حلی پیدا شود و در غیر این صورت، راه مردم ایران مشخص است و ما ادامه مسیر خودمان را خواهیم داشت. با وجود همه این بی‌اعتمادی‌ها، ایران در سال‌جاری باردیگر گام به‌سمت دیپلماسی برداشت. پنج دور گفت‌وگوهای غیرمستقیم با آمریکا در عمان و ایتالیا برگزار شد و ششمین دور نیز درآستانه آغاز بود؛ اما بامداد ۲۳ خرداد، تجاوز نظامی اسرائیل معادله را برهم زد. این تجاوز که ۱۲روز ادامه یافت، با همراهی مستقیم آمریکا همراه بود و درجریان‌آن حتی تأسیسات هسته‌ای ایران که تحت‌نظارت کامل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار داشتند، هدف بمباران قرار گرفتند. اروپا دراین‌مدت، نه‌تنها واکنش مؤثر نشان نداد بلکه عملاً سکوتی سنگین در برابر نقض آشکار حقوق بین‌الملل و حمله به مراکز تحت‌نظارت آژانس اختیار کرده و باردیگر ادعاهای دروغین خود درباره برنامه هسته‌ای ایران را تکرار کرد. درشرایطی‌که در جریان تجاوز اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران، رافائل گروسی؛ دبیرکل آژانس، حتی حاضر به محکوم‌کردن حملات علیه تأسیسات تحت‌نظارت این نهاد نشد، ایران در قاهره و با تسهیلگری مصر توافقی برای مدالیته جدید همکاری با آژانس امضا کرد. این‌اقدام نشانه روشن از حسن‌نیت تهران و پایبندی‌اش به مسیر تعامل و شفافیت بود؛ اما باز به‌جای استقبال، طرف‌های اروپایی با بهانه‌جویی‌های تازه به‌استقبال این توافق رفتند و ترجیح دادند در زمین واشنگتن و تل‌آویو بازی کنند. سه کشور انگلیس، فرانسه و آلمان در جریان برگزاری نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، با صدور بیانیه‌ای باردیگر ادعاهای پیشین خود درخصوص برنامه هسته‌ای ایران را تکرار کرده و افزودند: ایران باید فوراً به آژانس اجازه دهد تا فعالیت‌های پادمانی خود را مطابق با توافقنامه پادمان ان‌پی‌تی از سر بگیرد. دیدار اخیر در نیویورک نیز در چنین بستری شکل گرفت. درحالی‌که ایران با ابتکار و آمادگی برای گفت‌وگو حاضر شد، طرف اروپایی باردیگر از مواضع خصمانه و تهدیدآمیز عقب ننشست. نه یادآوری حسن‌نیت ایران درهمکاری‌با آژانس، نه ارجاع به تعهدات نقض‌شده اروپا در برجام و نه حتی تأکید بر ضرورت جلوگیری از بازگشت قطعنامه‌های شورای امنیت، هیچ‌کدام نتوانست تغییری در رفتار اروپایی‌ها ایجاد کند. نشست ایران و اروپا در نیویورک بیش‌ازآنکه دریچه‌ای برای گشودن راه دیپلماسی باشد، بازتاب همان بی‌عملی و خصومت دیرینه بود. اروپا امروز در برابر ایران با دوگانگی عمیقی مواجه است؛ در سخن از حفظ توافق هسته‌ای و چندجانبه‌گرایی دم می‌زند اما درعمل چیزی جز تبعیت از فشارهای آمریکا و اسرائیل ارائه نمی‌کند. خروج آمریکا از برجام در ۲۰۱۸، ناتوانی اروپا در اجرای تعهدات، سکوت در برابر تجاوز ۱۲روزه اسرائیل و حتی بی‌توجهی به توافق اخیر ایران و آژانس، همگی حلقه‌هایی از زنجیره‌ای است که بی‌اعتمادی را عمیق‌تر کرده. نشست نیویورک اگرچه فرصتی برای آزمودن باردیگر ادعاهای اروپا بود اما بیش‌ازهرچیز پرسش‌های تازه درباره اراده واقعی این‌کشورها برای انتخاب راه دیپلماسی برانگیخت.