اتاق مشاوره
تأثیر نامطلوب کوله‌پشتی بر تعادل حرکتی دانش‌آموزان
دانش‌آموزان هرروز برای رفتن به مدرسه وسایل زیادی همراه دارند و اغلب آن‌ها را در کوله‌پشتی حمل می‌کنند؛ اما پرسش اینجاست که وزن کوله‌پشتی چه تأثیری بر بدن نوجوانان دارد و آیا می‌تواند برای سلامتی‌شان مشکل‌ساز شود؟ به‌گزارش محمدرضا دلفیه (ایسنا)؛ کوله‌پشتی، پرکاربردترین وسیله حمل کتاب و وسایل است. در نگاه اول، بهترین انتخاب برای دانش‌آموزان به‌نظر می‌رسد؛ زیرا وزن را روی دو شانه تقسیم می‌کند؛ اما وقتی کوله بیش‌ازحد سنگین باشد، بدن برای حفظ تعادل مجبور به تغییراتی می‌شود. این تغییرات شامل خم‌شدن بیش‌ازاندازه تنه و گردن است که در بلندمدت می‌تواند آسیب‌زا باشد. فشار مداوم بر ستون مهره‌ها و عضلات پشتی، خستگی شدید ایجاد می‌کند و احتمال آسیب‌دیدگی را بالا می‌برد. علاوه‌براین، متخصصان بیومکانیک معتقدند سنگینی کوله‌پشتی می‌تواند تعادل بدن را بر هم بزند و حتی بر نحوه راه‌رفتن فرد اثر منفی بگذارد. پژوهش‌های مختلف نشان داده‌اند که حمل بار اضافی موجب تغییر در شکل قوس‌های کف پا، افزایش فشار بر مفاصل و ایجاد ناهنجاری‌های حرکتی می‌شود. این‌موضوع به‌ویژه برای دانش‌آموزان اهمیت دارد زیرا بدن آن‌ها هنوز درحال‌رشد است و عادات حرکتی روزمره می‌تواند در شکل‌گیری ساختار اسکلتی آینده‌شان نقش مهمی ایفا کند. اگر توزیع نیرو در پاها نامتقارن باشد، خطر بروز دردهای مزمن، مشکلات ستون فقرات و حتی تغییر در وضعیت اندام‌ها افزایش می‌یابد. به‌همین‌دلیل بررسی ارتباط وزن کوله‌پشتی با نحوه حرکت و تقارن پاها می‌تواند برای حفظ سلامت نوجوانان حیاتی باشد. دررابطه‌با این‌موضوع، امیرعلی جعفرنژادگرو؛ دانشیار بیومکانیک ورزشی از دانشگاه محقق اردبیلی، با همکاری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی و پژوهشگاه تربیت‌بدنی و علوم ورزشی، پژوهشی انجام داده است. او و همکارانش بررسی کردند که حمل کوله‌پشتی‌های مختلف چه اثری بر هماهنگی و تقارن بین پای برتر و غیر برتر دانش‌آموزان دختر دبیرستانی دارد. این پای برتر معمولاً همان پایی است که فرد در فعالیت‌های حرکتی مثل شوت زدن یا پریدن بیشتر از آن استفاده می‌کند. برای انجام این پژوهش، ۲۰ دختر نوجوان ۱۴ تا ۱۷ساله شرکت کردند. به آن‌ها کوله‌پشتی‌هایی معادل ۱۰، ۱۵ و ۲۰درصد وزن بدن داده و از آن‌ها خواسته شد درحالی‌که کوله‌ها را حمل می‌کنند، راه بروند. هم‌زمان دستگاه‌های سنجش فشار کف پا، نیروهای وارده بر بخش‌های مختلف پا را در هر دو پای برتر و غیر برتر ثبت کردند. این داده‌ها سپس با روش‌های آماری دقیق تحلیل شدند تا مشخص شود آیا افزایش بار باعث تغییر در تقارن حرکتی می‌شود یا خیر. براساس نتایج این تحقیق که در «فصلنامه مطالعات علوم‌پزشکی» دانشگاه علوم‌پزشکی ارومیه منتشر شده‌اند، وقتی وزن کوله‌پشتی به ۲۰درصد وزن بدن می‌رسد، شاخص تقارن بین پای برتر و غیر برتر به‌طور قابل‌توجهی تغییر می‌کند. به‌عبارت ساده‌تر، فشار و نیروهایی که به بخش‌های مختلف پا وارد می‌شوند، در دو پا یکسان نیستند و این ناهماهنگی در حمل بار سنگین‌تر تشدید می‌شود. طبق یافته‌های پژوهشگران؛ این عدم‌تقارن به‌ویژه در بخش خارجی پاشنه و انگشتان دوم تا پنجم بیشتر دیده شد. به‌زبان‌ساده، دانش‌آموزان دراین‌شرایط هنگام راه‌رفتن فشار بیشتری را روی یک پا تحمل می‌کنند، درحالی‌که پای دیگر کمتر درگیر است. این ناهماهنگی می‌تواند نشانه‌ای از تغییر در الگوی طبیعی حرکت باشد. اهمیت این نتایج درآن‌است‌که عدم‌تقارن حرکتی، اصطلاحاً هزینه متابولیکی بدن را افزایش می‌دهد، یعنی فرد انرژی بیشتری برای راه‌رفتن مصرف می‌کند. علاوه‌برآن، چنین شرایطی زمینه بروز آسیب‌های اسکلتی و عضلانی را فراهم می‌آورد. در نوجوانانی‌که در سن رشد قرار دارند، این‌موضوع می‌تواند به مشکلات بلندمدت منجر شود. ازهمین‌رو پژوهشگران توصیه می‌کنند که وزن کوله‌پشتی دانش‌آموزان نباید بیش از ۱۵درصد وزن بدن آن‌ها باشد. همچنین بهتر است همیشه از هر دو بند کوله استفاده شود تا بار به‌صورت متوازن توزیع گردد. این تحقیق یادآوری می‌کند که سلامت حرکتی دانش‌آموزان باید به‌شکل مستمر بررسی شود. ارزیابی‌های دوره‌ای بیومکانیکی می‌تواند نشانه‌های اولیه مشکلات را آشکار کند و از عوارض بعدی پیشگیری نماید. همچنین پیشنهاد شده که پژوهش‌های آینده علاوه‌بر نیروهای کف پا، فعالیت عضلات را نیز بررسی کنند تا تصویر کامل‌تری از اثرات حمل بار سنگین بر بدن به‌دست آید. دکتر زهرا کوثریان؛ دکترای تخصصی فیزیوتراپی نیز با‌تأکید‌بر نقش سلامت جسمی در موفقیت تحصیلی، اظهار کرده: با‌توجه‌به‌اینکه دانش‌آموزان زمان زیادی از روز را در مدرسه سپری می‌کنند، باید شرایطی فراهم شود تا مشکلات اسکلتی-عضلانی آن‌ها به حداقل برسد. وی به «سندروم کوله‌پشتی» به‌عنوان یکی از شایع‌ترین مشکلات در میان دانش‌آموزان اشاره کرد و افزود: والدین هنگام خرید کوله‌پشتی بیشتر به ظاهر آن توجه می‌کنند و به معیارهای استاندارد و ارگونومیک کوله‌پشتی توجه چندانی نمی‌شود. این عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم‌پزشکی جندی‌شاپور اهواز با‌اشاره‌به عوارض استفاده از کوله‌‌‌های غیراستاندارد، گفت: عدم‌توزیع صحیح وزن بر روی شانه‌ها تعادل بدن را بر هم می‌زند و زمینه بروز بدشکلی‌های اسکلتی را فراهم می‌کند. این، نه‌تنها می‌تواند منجر به قوز‌کردن و جلو‌آمدن غیرطبیعی سر شود بلکه دردهای اسکلتی و عضلانی متعددی را به‌دنبال دارد و در‌نهایت تمرکز و توجه دانش‌آموز در کلاس درس را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.