فیلترشکنها چگونه بازاری ۱۰۵همتی را رقم زدند؟
بهای سنگین وصلماندن!
قیمت هر گیگابایت اینترنت آزاد، در بدترین هفته دوره قطعی ۸۸روزه (اسفند ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵)، به ۲۳۴برابر سطح پایهٔ خود در بهار ۱۴۰۴ رسید. اگر میانه کل این دوره بحرانی را با میانه دوره پیشازآن مقایسه کنیم، شاهد رشدی ۹۹برابری هستیم. بهگزارش دیتاک؛ این جهش قیمتی ریشه در دو عامل موازی داشت: اولاینکه قیمت هر بسته ۹برابر شد و دوماینکه حجم بستههای متعارف از ۳۰گیگابایت به ۱۰گیگابایت تقلیل یافت. دادهها نشان میدهند: کاهش پنهان حجم بستهها، حدود سههفتهزودتر از جهش قیمتها رخ داده؛ رفتاری که میتواند بهعنوان یک شاخص پیشرو برای پیشبینی اختلالات آتی شبکه مورداستفاده قرار گیرد. پس از اتصال مجدد اینترنت، قیمت هر گیگابایت روی ۴.۸برابر سطح پایه تثبیت شد؛ وضعیتی که نشانه یک بازگشت ناقص به شرایط عادی است. بااستفادهاز روشهای مستقل محاسباتی، اندازه بازار سالانه خدمات فیلترشکن در ایران بین ۳۱ تا ۱۶۴هزارمیلیاردتومان (همت) برآورد میشود که محتملترین رقم دراینمیان، حدود ۱۰۵همت است.
هزینه دسترسی به اینترنت بینالملل درطول بحرانهای سال ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ چگونه تغییر کرد؟ و اندازه سالانه این بازار چقدر است؟ بازاری که داده مستند و رسمی درباره حجم مالی آن وجود ندارد. پاسخ این دو پرسش از تقاطع دو منبع داده کاملاً مستقل بهدست میآید: پایش قیمت آگهیهای تلگرامی (داده دستاول سامانه دیتاک) و نظرسنجی ملی مرکز افکارسنجی ایسپا. آنچه درادامه میخوانید، شرح شفاف و قابلبازتولید از مسیر این تحلیل است. طبق بررسیهای آماری درباره سهم کاربران پولی، نوسانات قیمت فیلترشکنها در دورههای مختلف و برآوردی از اندازه بازار سالانه این خدمات، فیلترشکنها در ۱۵ماهگذشته از یک ابزار جانبی برای دسترسی به اینترنت، به بخشی پرهزینه از زندگی دیجیتال کاربران ایرانی تبدیل شدهاند؛ بازاری که عرضه، تقاضا و قیمت آن بهطور مستقیم از محدودیتهای اینترنت تأثیر میپذیرد. یافتههای گزارش دیتاک بر تحلیل بیش از ۱۲۵هزار نمونه محتوا، بررسی کانالهای تلگرامی و دادههای نظرسنجی ملی استوار است. دادههای مربوط به قیمت نیز از آگهیهای فروش فیلترشکن در کانالهای تلگرامی گردآوری شده و نظرات مصرفکنندگان نهایی و میانگین قیمتها را دربرمیگیرد. این بررسیها نشان میدهد محتوای مرتبط با فیلترشکنها در تلگرام، طی بازه ۱۵ماهه موردمطالعه، بیش از ۳۰میلیاردبار دیده شده. پایش و دریافت اطلاعات از ابزارها و مسیرهای دسترسی به اینترنت به بخشی از الگوی ثابت رفتاری کاربران تبدیل شده است. ساختار توزیع محتوا و سرعت بالای انتشار در تلگرام نیز باعث شده اطلاعات در ایران بهصورت محسوسی منتشر شود و تحلیل دادههای این پلتفرم، تصویری از گرایشهای جامعه ارائه کند. دادههای گزارش حاکیازآناستکه میزان توجه کاربران به محتوای مرتبط با فیلترشکن، از توجه آنها به دلار پیشی گرفته. نسبت توجه به دلار و فیلترشکن دراینبررسی، ۸ به ۱۰ اعلام شده است. طبق ارزیابی دیتاک، هرچند دلار همچنان یک ابزار مهم برای رصد فشارهای اقتصادی محسوب میشود، در دورههای بحرانی توجه عمومی به فیلترشکن افزایش بیشتری پیدا میکند؛ زیرا دسترسی به اینترنت آزاد به یکی از نیازهای روزمره کاربران تبدیل شده است. طبق نتایج این گزارش، ۷۵درصد کاربران ایرانی از فیلترشکن استفاده میکنند؛ بهبیانی: از هر چهار کاربر، سهنفر برای دسترسی به اینترنت از این ابزارها بهره میبرند. اینمیزان استفاده، فیلترشکن را از یک ابزار مورداستفاده گروهی محدود، به پدیدهای فراگیر در زیست دیجیتال ایرانیان تبدیل کرده است و از هر سه کاربر فیلترشکن، دستکم یکنفر برای دریافت این خدمات هزینه پرداخت میکند. این یافته از شکلگیری یک بازار پولی گسترده حکایت دارد؛ بازاری که هزینه آن مستقیماً به سبد مخارج خانوارها اضافه شده است. دیتاک برای ملموستر شدن این فشار اقتصادی، قیمت یکگیگابایت فیلترشکن را تقریباً معادل قیمت یک نان بربری دانسته و تأکید کرده است فیلترشکن، به یکی از اقلام ثابت در سبد هزینه برخی خانوارهای شهری تبدیل شده است. بررسی روند قیمتها نشان داد بازار فروش فیلترشکن به تحولات دسترسی به اینترنت بسیارحساس است. براساساینگزارش، در طولانیترین دوره قطعی، متوسط هزینه هر گیگابایت فیلترشکن به ۳۹۰هزارتومان جهش کرد و در شرایط اوج تقاضا، قیمتهایی تا دومیلیونتومان برای هر گیگ نیز مشاهده شد. پس از اتصال مجدد اینترنت بینالملل، اگرچه قیمتها روند کاهشی پیدا کرد، همچنان در سطحی معادل ۴.۸برابر ابتدای دوره، یعنی بهار ۱۴۰۴، تثبیت شد. این گزارش همچنین یادآور شده است که روند قیمت در دیماه ۱۴۰۴، بهدلیل قطعی کامل شبکه و فراهمنبودن امکان ارائه خدمات برای فروشندگان فیلترشکن، قابلمحاسبه نبوده. یکی از چشمگیرترین یافتههای گزارش به قیمت بستههای ۳۰گیگابایتی مربوط است. قیمت چنین بستهای که پیش از اسفند ۱۴۰۴ حدود ۵۰هزارتومان بود، در «اوج خاموشی» به ۱۱میلیون و ۷۰۰هزارتومان رسید. بهاینترتیب، قیمت اینبسته در اوج خاموشی نسبت به بهار ۱۴۰۴، افزایشی ۲۳۴برابری را تجربه کرد. پس از اتصال مجدد نیز قیمت آن به حدود ۲۴۰هزارتومان کاهش یافت؛ رقمی که همچنان بهمراتب بالاتر از قیمت پیش از بحران بود. این گزارش اینروند را نشانهای از تبدیل دسترسی به اینترنت بینالملل به نیازی پرهزینه برای بخشی از جامعه میداند؛ تاجاییکه خرید یک بسته ۳۰گیگابایتی فیلترشکن در اوج خاموشی، معادل بیش از ۲۳۰قرص نان خانوار عنوان شده است. طبق برآوردهای گزارش؛ اندازه احتمالی بازار سالانه فیلترشکنها را حدود ۱۰۵همت، معادل ۱۰۵هزارمیلیاردتومان، نشان میدهد. در این محاسبات، کف سختگیرانه بازار ۳۱همت و سقف آن ۱۶۴همت برآورد شده است. گزارش توضیح میدهد حتی با فرض استفاده اشتراکی از یک فیلترشکن میان حداقل دونفر، کف این بازار همچنان بیش از ۳۰ هزارمیلیاردتومان در سال خواهد بود. طبق محاسبات مبتنیبر دادههای معتبر نظرسنجی نیز اندازه بازار در محدوده ۶۱ تا ۱۶۴همت تخمین زده میشود. اینارقام شامل کمکهای مالی و بودجههایی نیست که سرویسهای رایگان فیلترشکن برای ارائه خدمات به کاربران ایرانی از منابع بینالمللی دریافت میکنند. مجموعاً یافتهها نشان داد: محدودیتهای اینترنت، در کنار دشوارترکردن دسترسی کاربران، اقتصادی بزرگ و کمشفاف پیرامون ابزارهای عبور از فیلترینگ ایجاد کرده است؛ اقتصادی که هزینه نهایی آن مستقیماً ازسوی شهروندانی پرداخت میشود که برای ادامه فعالیت روزمره، ارتباطی و حرفهای خود به اینترنت بینالملل نیاز دارند.