گزارشی از آغازبهکاربیستمین جشنواره بینالمللی تئاتر مقاومت
ایران؛ صحنه جاودان مقاومت
نگار امیری
بیستمین جشنواره بینالمللی تئاتر مقاومت با روشنشدن نمادین چراغ آن بهدست فرزند خردسال شهید «رضا خزایی» کار خود را آغاز کرد. آیین افتتاحیه آن، با حضور مهدی شفیعی (معاون امور هنری وزارت فرهنگوارشاد)، محمد کاظمتبار (دبیر رویداد) و جمعی از سفیران خارجی، مدیران و هنرمندان در برج آزادی برگزار شد. پخش ویدیویی بهیاد رهبر شهید ایران و فرماندهان شهید جنگهای تحمیلی ۱۲روزه و رمضان بخش آغازین مراسم بود که اجرای آنرا کمال هاشمزاده برعهده داشت. سعید خطیبزاده (معاون وزیر امور خارجه)، سعید مقیسه (رئیس مرکز بسیج رسانه ملی)، محمد اللهیاری فومنی (مدیرعامل بنیاد فرهنگی هنری رودکی)، رضا بصیرت (مدیرعامل انجمن هنرهای نمایشی)، محسن سلیمانی فارسانی (مدیرعامل انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس)، توحید معصومی (سرپرست معاونت هماهنگی و برنامهریزی ادارهکل هنرهای نمایشی)، مهدی محمدخانی (مدیر انتشارات روایت فتح)، امیر وجدانینیا (جانشین بنیاد فرهنگی روایت فتح)، حامد شبخیز (رئیس سازمان بسیج هنرمندان کشور)، محمد حبیبی (مدیرعامل انجمن هنرهای تجسمی انقلاب و دفاع مقدس) کورش زارعی، هوشنگ توکلی، شیوا خسرومهر، آرزو افشار، حسین مسافرآستانه، محسن سلیمانی فارسانی، آزیتا ترکاشوند، شیوا خسرومهر، انوش معظمی، خیام وقارکاشانی، رضا مردانی، اسلاو (نماینده فرهنگی سفارت روسیه)، مولویی (سفیر آفریقایجنوبی)، چالی (نماینده سیاسی سفارت عراق) از جمله حاضران دراینمراسم بودند.
محمد کاظمتبار (دبیر جشنواره) با ادای احترام به مقام شامخ شهدا بهویژه رهبر شهید ایران بیان کرد: «بیستمین جشنواره بینالمللی تئاتر مقاومت، از حیث برگزاری در شرایط جنگ، متفاوتترین دوره خود را سپری میکند. آغاز تدوین فراخوان ما همزمان با جنگ تحمیلی دوم شد و برگزاری برخی از بخشها، مانند افق مقاومت با جنگ تحمیلی سوم مقارن شد و ما وظیفهای جز برگزاری و حفظ سنگر تئاتر در ایام جنگ بر خود ندیدیم». او ادامه داد: «حاصل آن تلاشها، تولید چندین کتاب و ۲۵۵ روایت دراماتیک برای اقتباس بود و بیش از ۲۰ اثر صحنهای با موضوع جنگ تحمیلی سوم که بهامید خدا از فردا روی صحنه خواهند رفت. تمام نگاه و ذهن ما اینبودکه بتوانیم بهنگام، اتفاقات را پوشش دهیم؛ لطف خدا شامل حال ما شد و تلاش و همت هنرمندان موجب شد که اکنون باافتخار بگوییم بیش از ۷۰ درصد آثار ما مرتبط با جنگ تحمیلی دوم و سوم است. همچنین، مجموعه نمایشنامههای «هشت صحنه از جنگ رمضان» که هر هشت اثر آن مرتبط با این واقعه است، بههمت نویسندگان مجرب و برخی از برگزیدگان دوره نوزدهم جشنواره تولید شد». کاظمتبار درپایان تصریح کرد: «درپایان یاد دو عزیز را گرامی میدارم که در دوره گذشته در کنار ما بودند و اکنون به جمع شهدا پیوستند؛ شهید حاجآقا هادی استاد، معاون فرهنگی سپاه حضرت ولیعصر (عج) و شهید رضا پارسا مقدم که بازیگر یکی از نمایشهای دوره نوزدهم جشنواره ما بودند. از همه شما عزیزان، اعضای دبیرخانه و خانواده بزرگ بنیاد فرهنگی روایت تشکر میکنم و امیدوارم دعای خیرتان بدرقه راه این جشنواره باشد».
درادامه، مهدی شفیعی (معاون امور هنری وزارت فرهنگوارشاد اسلامی) گفت: «این جشنواره یکی از جشنوارههای بااصالت، باکیفیت و جذاب بوده. همیشه خاطرم هست جشنواره دفاع مقدس در هر جغرافیایی و در هر نقطهای از کشور که برگزار میشد، برای همه ما باعث کنجکاوی بود چهکسانی در حوزه دفاع مقدس کار کرده و چهکارهای جذابی را میتوانیم از چهرهها ببینیم. همیشه بهترینهای دفاع مقدس، برای تئاتر نمایشنامه نوشته و ژانرهای جذابی را پیشنهاد میدادند؛ این جشنواره همیشه مخاطب خاص خود را هم در میدان تئاتر و هم در جامعه داشته است». او افزود: «زمانی جشنواره تئاتر دفاع مقدس دیگر بهشکل قدیمیاش برگزار نشد؛ فکر میکنم از دوره دهم یا یازدهم بهبعد، شاید دوستان برگزارکننده بهمقتضای زمان بهایننتیجه رسیدند که اگر اجراها در مکانهای تولید و در شهرهایی که تولید میشود برای مردم روی صحنه برود، اثرگذاری بیشتری داشته باشد اما فکر میکنم در شرایط اجتماعی امروز و باتوجهبه مفهومی که مقاومت امروز برای ما دارد بهویژه مقاومتی که مردم در جنگهای اخیر نشان دادند و تعریفش برای ما ملموستر شده بهتر است، از دورههای بعد، هرکسیکه به جشنواره میآید، بتواند دو سهروز آثار را ببیند، آثار نقد شوند و باب گفتوگو بین هنرمندان باز شود. امیدوارم شاهد حضور چهرههای شاخص تئاتر باشیم که با اینموضوع تولید اثر میکنند و همچنین شاهد پیوند پیشکسوتان و صاحبنظران تئاتر دفاع مقدس با نسل جدیدی باشیم که ضرورت دارد صدایشان شنیده شود و سلیقهشان بهرسمیت شمرده شود. این پیوند میتواند هنرِ با اینموضوع را همچنان بهروز نگه دارد». وی پس از این متن پیام خود به جشنواره را بدینشرح قرائت کرد: «هنر بخش مهمی از حافظه یک ملت است و تئاتر، ازآنجاکه انسان را بیواسطه کنار انسان قرار میدهد، یکی از صمیمیترین و اثرگذارترین زبانهای روایت تاریخ، رنج، امید و مقاومت ملتهاست. جشنواره تئاتر مقاومت صرفاً رویدادی هنری نیست؛ مجالیست برایآنکه بخشی از تجربه تاریخی و زیسته مردم ایران با زبان هنر بازخوانی و به نسل امروز و فردا منتقل شود. مقاومت تنها یک واژه برای توصیف روزهای جنگ نیست؛ مقاومت فرهنگ ایستادگی در برابر تجاوز، بیعدالتی و تحقیر است؛ فرهنگی که در لحظههای دشوار، امید را زنده نگه میدارد و انسان را به آینده پیوند میدهد. ما در سالهای اخیر، در کنار تجربههای تاریخی دفاع مقدس، شاهد روزهای دشوار و جنگها و تهدیدهای تازهای نیز بودهایم؛ روزهاییکه باردیگر نشان داد مردم ایران چگونه میتوانند برابر دشواریها بایستند، از هویت و سرزمین خود دفاع کنند و به زندگی ادامه دهند. درچنینشرایطی، هنر بیشازپیش اهمیت مییابد. هنر میتواند روایت انسانی مقاومت را خلق کند؛ روایت مادران، پدران، جوانان، هنرمندان، سربازان، امدادگران، کادر درمان و همه مردمیکه در روزهای سخت، سهمی در حفظ امید و زندگی داشتهاند. تئاتر میتواند این روایتها را از سطح خبر و گزارش فراتر ببرد و به تجربهای انسانی و ماندگار تبدیل کند. ازهمینروست که تئاتر مقاومت صرفاً بازنمایی وقایع تاریخی نیست؛ این جشنواره بستری برای کشف زبانهای تازه، نگاههای نو و روایتهای خلاقانه از مفهوم مقاومت است. روایتی که مخاطب امروز، بهویژه نسل جوان، بتواند با آن ارتباط برقرار کند. امروز بیش از هر زمان دیگری به هنری نیاز داریم که هم حافظه داشته باشد و هم افق؛ هم ریشههای تاریخی ما را روایت کند و هم از آینده سخن بگوید. جشنواره تئاتر مقاومت اگر بتواند با آثارش میان گذشته و امروز، میان خاطره و آینده و میان رنج و امید پیوند برقرار کند، آنگاه از یک جشنواره فراتر خواهد رفت و به بخشی از حافظه فرهنگی جامعه تبدیل خواهد شد. امیدوارم این جشنواره صحنهای باشد برای دیدن استعدادهای تازه، شنیدن صداهای متنوع و خلق آثاری که نهفقط در روزهای برگزاری جشنواره، بلکه در ذهن و دل مخاطبان باقی بمانند. باور دارم تا وقتی ملتی روایت خود را بهدست هنر میسپارد، هیچ حادثهای نمیتواند حافظه و امید او را از میان ببرد. در روزهای سخت، گاهی یک پرچم، گاهی یک صدا، گاهی یک ترانه؛ همه با گوشت و پوست خود حس کردیم وقتی صدای چاوشی در روزهای سخت جنگ رمضان طنینانداز شد، گاهی یک ترانه و گاه لحظاتی از یک تئاتر میتواند به یک ملت یادآوری کند که هنوز ایستاده است. تئاتر مقاومت روایت همین ایستادن است؛ اما نهفقط ایستادن در برابر متجاوز، بلکه ایستادن در برابر فراموشی، در برابر یأس و در برابر خاموششدن چراغ امید. ما به هنر نیاز داریم تا آنچه بر ما گذشته، فراموش نشود و آنچه هنوز میتوانیم بسازیم، دیده شود. برگزاری جشنواره تئاتر مقاومت را گرامی میدارم و برای همه هنرمندان این سرزمین سربلندی و تندرستی آرزو دارم».
تجلیل از خانواده شهید رضا پارسامقدم و شهید رضا خزایی؛ از همکاران بنیاد فرهنگی روایت فتح و اجرای پرفورمنس «مادر غواص» بهکارگردانی پژمان شاهوردی بخش دیگر اینمراسم بود. سعید خطیبزاده (معاون وزیر امور خارجه) نیز دیگر مهمان آیین افتتاحیه بیستمین جشنواره بینالمللی تئاتر مقاومت با گرامیداشت یاد امام شهید و شهدای جنگهای تحمیلی بیان کرد: «ما امروز در پیچیدهترین واقعه تاریخی قرار داریم؛ در میانه جنگی که ماههاست ادامه دارد. دنیایی که در آن حقوق بینالملل و ارزشهای منشور سازمان ملل حاکم بود، دیگر وجود ندارد. اکنون دو راه پیشروی ماست: راه نخست، تسلیم است که قدرتهای سلطهجو برای ما ترسیم کردهاند؛ و راه دوم، مقاومت است. مقاومت در مکتب ایران، امری انفعالی نیست؛ بلکه انتخابی فعال و پویا برای ساختن امروز و فردای کشور است؛ آنهم درتقابلبا قواعدی که هژمونی نظامی قصد تحمیل آنرا دارد». او بااشارهبه تاریخ تمدن ایران گفت: «تاریخ تمدن ایران گواه بیش از هزار جنگ است. ما حدود ۲۰ تا ۳۰ جنگ وجودی در تاریخ خود داشتهایم؛ جنگهایی که تمامیت ارضی، حاکمیت ملی یا ابزار بازدارندگیمان را تهدید کرده. متأسفانه در بسیاری از نبردهای وجودیِ گذشته، بخشی از مؤلفههای هویتی خود را از دست دادهایم اما تاریخ ۵۰۰سالبعد، از مردم و سرداران ایندوران بهعنوان کسانی یاد خواهد کرد که در برابر امپراتوری خودخوانده نظامی ایستادند و درایننبرد وجودی پیروز شدند». وی افزود: «حضور من دراینجا صرفاً برای ادای وظیفه نیست؛ روزگاری در مجموعه روایت فتح معلم بودم و با فضای هنر آشنا هستم. ملتها تنها با مرزهای جغرافیایی شناخته نمیشوند؛ بلکه با حافظه جمعی تعریف میشوند. هرکس گمان کند تئاتر تنها روایتی چنددقیقهای از یک مقطع کوتاه است، دراشتباه است. این آثار، سازنده روایت مشترک یک ملتاند. رسانههای جریان اصلی قصد دارند این حافظه را از ما بگیرند؛ اما با همبستگی و وحدت، این روایت ایستادگی را ثبت کرده و سرود پیروزی را بر فر از ایران عزیز سر خواهیم داد».
مراسم تجلیل از کورش زارعی (هنرمند سینما، تئاتر و تلویزیون) بهپاس سالها تلاش در فعالیتهای هنری و دغدغهمندی در روایت قصص قرآنی و تولید تئاتر محوریت هنر متعالی انقلاب با حضور مهدی شفیعی (معاون امور هنری وزارت فرهنگوارشاد اسلامی)، محسن سلیمانیفارسانی (مدیر انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس)، سعید مقیسه (ریاست مرکز بسیج رسانه ملی) و محمد اللهیاریفومنی (مدیرعامل بنیاد فرهنگی هنری رودکی) از دیگر بخشهای اینمراسم بود. درادامه، جعفر قاسمی (هنرمند اهل میناب) مونولوگی با محوریت مشاهدات شخصی از فاجعه جنایت آمریکایی-صهیونیستی حمله به مدرسه شجره طیبه میناب در روز نهم اسفند؛ را بهنمایش گذاشت.
در بخشی از این آیین، از نمایشنامه «۸ صحنه از جنگ رمضان» رونمایی شد؛ مجموعهای مشتملبر هشت اثر تازه از نویسندگان تئاتر کشور که با تمرکز بر وقایع و حقایق «جنگ رمضان» گردآوری شده. انوش معظمی (نویسنده یکی از آثار آن) درتشریح اثر خود باعنوان «آتش و الماس»، ضمن ادای احترام به جامعه هنری حاضر گفت: «آتش و الماس بهسفارش دبیرخانه جشنواره و با رویکرد بازخوانی وقایع دوران دفاع مقدس و سوءقصد به جان شخصیتهای انقلابی در تیرماه ۱۳۶۰ بهنگارش درآمده. تلاش برآنبود با پرهیز از بهکارگیری ادبیات و اصطلاحات روزمره و باتکیهبر اسناد و آرشیوهای تاریخی، روایتی صادقانه و مستند از آن برهه حساس ارائه شود». او در تبیین فلسفه انتخاب عنوان «آتش و الماس» افزود: «الماس در مجاورت آتش، نهتنها آسیب نمیبیند؛ بلکه جلا یافته و درخشانتر ازپیش نمایان میشود. این نامگذاری، استعارهای از مقاومت و پویاییست که در بطن وقایع تاریخی اثر گنجانده شده است». منوچهر اکبرلو یکیدیگر از نویسندگان اینمجموعه نیز دراینمراسم حضور داشت.
در بخش بعدی مراسم، از برگزارکنندگان و مدرسان فعال در کارگاههای آموزشی بیستمین جشنواره بینالمللی تئاتر مقاومت تقدیر شد. دراینبخش، بهمن صادقحسنی از استان گیلان، غریب منوچهری از استان اردبیل و علی ارجمندنیا از استان خوزستان بهعنوان برگزارکنندگان برتر تجلیل شدند. پژمان شاهوردی نیز بهپاس فعالیتهای آموزشی و هنری، بهعنوان مدرس برتر ایندوره از جشنواره معرفی و تقدیر شد. درپایان چراغ جشنواره بهدست محمد خزایی؛ فرزند خردسال شهید رضا خزایی روشن شد و تمام حاضران در سالن بهاحترام ایران قیام کردند. همزمان با هفته دفاع مقدس، یادواره تئاتر خیابانی «روایت حماسه» از ۳۱ شهریور تا ۸ مهرماه ۱۴۰۵ با هدف گرامیداشت یاد و خاطره دلاوریهای دوران هشتسال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و ترویج فرهنگ مقاومت ازطریق نمایشهای خیابانی، در شهرهای مختلف کشور درحالاجراست. این یادواره درتلاش است تا با بهرهگیری از ظرفیت اجراهای محیطی، پیوند میان مضامین حماسی و مخاطبان عمومی را در فضای باز شهرها تقویت و بستری برای نمایش خلاقیت هنرمندان تئاتر خیابانی در کل کشور فراهم کند. ۶۴ اثر نمایشی از ۲۶ استان دراینرویداد حضور دارند: «دوی استقامت» بهکارگردانی زهرا فرضعلیزاده (اردبیل)؛ «به کدامین گناه» بهکارگردانی عاطفه نقوی (اصفهان)؛ «کاوه اصفهانی» بهکارگردانی محمد کراچیان (اصفهان)؛ «ضربان» بهکارگردانی سعید یزدانی (اصفهان)؛ «شیرک منهای دو» بهکارگردانی آدینه رحیمنژاد (اصفهان)؛ «خانم اجازه ما» بهکارگردانی مریم دوستی ایرانی (اصفهان)؛ «چند حرامزاده در یک تن» بهکارگردانی محمد رادمهر (اصفهان)؛ «برای خودم دار میبافم» بهکارگردانی فاطمه کراچیان (اصفهان)؛ «پایان سکوت کاشیها» بهکارگردانی علیرضا شمس (اصفهان)؛ «لاشخوران ساکت» بهکارگردانی فرهاد قانعیفر (اصفهان) «گمشده» بهکارگردانی محمدصالح آهنگر (البرز)؛ «بخاطر یوسف» بهکارگردانی مهدی فتحی (البرز)؛ «ما کودکان این سرزمینیم» بهکارگردانی مریم رضازاده (البرز)؛ «گوشه دلم کفتر پر میزنه» بهکارگردانی حمیدرضا ارجمندی (ایلام)؛ «غزه تا میناب» بهکارگردانی رضا محمدخانی (آذربایجانغربی)؛ «به وقت میناب ۱۰: ۳۰» بهکارگردانی علیرضا قاسمی (آذربایجانشرقی)؛ «به تهران خوش آمدید» بهکارگردانی محمد یوسفیزاده (آذربایجانشرقی)؛ «آنچه تو میدانی» بهکارگردانی یاسر رستمی (آذربایجانغربی)؛ «طبق» بهکارگردانی داوود قیزقلعهلوی اقدام (آذربایجانغربی)؛ «آن شب که بارون اومد» بهکارگردانی مریم عبدی (ایلام)؛ «وطن تنم» بهکارگردانی زینب محمدی (بوشهر)؛ «دوازده روزه عاشقی» بهکارگردانی کاظم ارجمندنیا (بوشهر)؛ «نقل مقاومت جنوب» بهکارگردانی عبدالرضا محمدینژاد (بوشهر)؛ «علی» بهکارگردانی اکبر قهرمانی (تهران)؛ «آواره در آوار جنگ» بهکارگردانی سامان «مسلم» شکیبافرد (تهران)؛ «آخرین نبرد» بهکارگردانی طاهره بهرامی نهادفر (تهران)؛ «ختم دلآشوبهها» بهکارگردانی نسا بخشی (تهران)؛ «نسخهخوان» بهکارگردانی مجید خسروان (تهران)؛ «گرگ و میش» بهکارگردانی بیژن مرادی (تهران)؛ «رؤیا صورتی تسنیم» بهکارگردانی حسین نادری (تهران)؛ «ساعات ملاقات» بهکارگردانی مرتضی وکیلیان (تهران)؛ «تنگهای که تنگه» بهکارگردانی مجتبی لالهزاری (تهران؛ مهمان)؛ «بازی کلمات» بهکارگردانی احسان محمدیان (خراسانجنوبی)؛ «آخرین نبرد» بهکارگردانی حمید عابدی (خراسانرضوی)؛ «به دنبال سردار» بهکارگردانی محمدرضا زنگنه (خراسانرضوی)؛ «تنها مثل یک نفر» بهکارگردانی علی گلستانی (خراسانرضوی)؛ «ایستادن» بهکارگردانی مهدی کشمیری (خراسانشمالی)؛ «به رنگ ارغوان» بهکارگردانی مهدی فخرایی (خراسانشمالی)؛ «خط باریک قرمز» بهکارگردانی یحیی باوی (خوزستان)؛ «کتونی» بهکارگردانی بهنام کاوه (خوزستان)؛ «صدای انفجار» بهکارگردانی احمد صیدال تدوئی (خوزستان)؛ «شجره طیبه» بهکارگردانی پژمان مهرابپور (خوزستان)؛ «طالع طلا» بهکارگردانی فرشته جعفری (زنجان)؛ «حبیب» بهکارگردانی ندا حبیبی (سیستانوبلوچستان)؛ «سه کاف» بهکارگردانی روحالله کیخا شهری (سیستانوبلوچستان)؛ «موشک صورتی» بهکارگردانی سیده بهار امامی (فارس)؛ «رطب» بهکارگردانی سید مصطفی مقیمی (قم)؛ «پرچمدار» بهکارگردانی مختار محمدی (کردستان)؛ «ناوچه دنا» بهکارگردانی مهدیه «مینا» اخوان (کرمان)؛ «پرندگان درختان زیتون» بهکارگردانی روحالله آریس (کرمان)؛ «من... تو... او... ما» بهکارگردانی احسان زینالدینی (کرمانشاه)؛ «او پهلوانه اکبره» بهکارگردانی هاجر جمور (کرمانشاه)؛ «در رو باز بذار مادر ... میام» بهکارگردانی حسن رجبپورکماسی (گلستان)؛ «دُرِ غلطان» بهکارگردانی امیر امینی (گیلان)؛ «برنو» بهکارگردانی حسام شریعتمداری (لرستان)؛ «به تهران خوش آمدید» بهکارگردانی ایوب ماسوری (لرستان)؛ «میانِ آتش و خاکستر» بهکارگردانی آتنا فارسیجانی (مرکزی)؛ نمایش «مرغ عروسی و عزا» بهکارگردانی ایمان امیراحمدی (مرکزی)؛ «کوچکتر از نخل به بلندای آسمان» بهکارگردانی ایوب رحیمی (هرمزگان)؛ «آدم آدم نیست» بهکارگردانی فؤاد ابراهیمیان (همدان)؛ «یادگاری برای پسرم» بهکارگردانی مهدی حبیبی (همدان)؛ «ضایعات جنگی» بهکارگردانی نیما میرزایی (همدان)؛ «خدمات پس از مرگ» بهکارگردانی صالح رشیدپور (یزد)؛ «مدرسه همه ما» بهکارگردانی رضوان پارسا (یزد). بیستمین جشنواره بینالمللی تئاتر مقاومت با شعار «ایران، صحنه جاودان مقاومت» بهدبیری محمد کاظمتبار و توسط انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس بنیاد فرهنگی روایت فتح، از نیمه دوم ۱۴۰۴ آغاز شده و تا پاییز ۱۴۰۵ در کل کشور ادامه خواهد داشت.