جنگ بر سر حضور در صفحه اول گوشی!
محقق اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان، با تشریح تجربه روسیه درزمینه پیش‌نصب نرم‌افزارهای داخلی روی دستگاه‌های هوشمند، گفت: این سیاست درصورت حفظ حق انتخاب کاربران، شفافیت و ارزیابی منظم می‌تواند به کاهش شکست بازار و تقویت رقابت پلتفرم‌های بومی کمک کند و در ایران می‌توان اجرای آن‌را در قالب مدلی دومرحله‌ای موردبررسی قرار داد.
گسترش اقتصاد دیجیتال و نقش فزاینده پلتفرم‌ها و خدمات نرم‌افزاری در زندگی روزمره، موضوع رقابت میان خدمات بومی و خارجی و نحوه تنظیم بازار دیجیتال را به یکی از مسائل مهم سیاست‌گذاری فناوری تبدیل کرده است. دراین‌میان، نحوه عرضه اولیه نرم‌افزارها و خدمات دیجیتال روی گوشی‌های هوشمند و سایر تجهیزات، به‌دلیل تأثیر آن بر انتخاب اولیه کاربران و شکل‌گیری عادت‌های مصرف، موردتوجه برخی کشورها قرار گرفته است. به‌گزارش ایسنا؛ روسیه از جمله کشورهایی است که با وضع مقرراتی برای پیش‌نصب برخی نرم‌افزارهای داخلی روی دستگاه‌های هوشمند، تلاش کرده است شرایط حضور و رقابت خدمات بومی در بازار دیجیتال را تغییر دهد. این تجربه در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از نمونه‌های مداخله تنظیم‌گرانه در بازار پلتفرم‌ها مطرح شده؛ رویکردی که در عین حفظ امکان استفاده از خدمات خارجی، بر افزایش دسترسی و دیده‌شدن گزینه‌های داخلی در نخستین مراحل استفاده از دستگاه تمرکز دارد. محمدمهدی الهیاری (کارشناس پژوهش و دانشگاه اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان) بااشاره‌به رشد اقتصاد دیجیتال و لزوم سیاست‌گذاری درزمینه وابستگی کشورها به پلتفرم‌ها و نرم‌افزارهای خارجی، گفت: تلفن‌همراه هوشمند اکنون به دروازه اصلی دسترسی مردم به‌اشکال مختلف خدمات دیجیتال تبدیل شده است؛ ازاین‌رو، اینکه چه برنامه‌هایی از همان‌لحظه نخست دردسترس کاربر قرار می‌گیرند، می‌تواند بر ساختار رقابت در بازار دیجیتال و سرنوشت شرکت‌های بومی اثر جدی بگذارد. وی از فدراسیون روسیه به‌عنوان یکی از نمونه‌های قابل‌توجه درزمینه مداخله تنظیم‌گرانه برای کاهش سلطه پلتفرم‌های خارجی و تقویت بازیگران بومی یاد کرد و افزود: این‌کشور با مشاهده برتری ساختاری شرکت‌های بزرگ فناوری، به‌ویژه گوگل در اکوسیستم اندروید، سیاست الزام پیش‌نصب نرم‌افزارهای داخلی بر دستگاه‌های هوشمند را درپیش گرفت. تجربه روسیه نشان می‌دهد که تنظیم‌گری می‌تواند بدون حذف کامل خدمات خارجی، شرایط شروع رقابت را برای شرکت‌های داخلی منصفانه‌تر کند. کارشناس پژوهش و دانشگاه اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان بااشاره‌به زمینه شکل‌گیری این سیاست در روسیه، گفت: مسئله اصلی روسیه از جایی آغاز شد که شرکت‌های فناوری خارجی، به‌دلیل کنترل بر سیستم‌عامل‌ها، فروشگاه‌های نرم‌افزاری و تنظیمات اولیه دستگاه‌ها، از مزیتی برخوردار بودند که شرکت‌های روسی امکان رقابت با آن‌را نداشتند؛ ازاین‌رو بسیاری تلفن‌های هوشمند پیش از ورود به بازار، با موتور جست‌وجو، مرورگر، نقشه، سرویس ایمیل و دیگر برنامه‌های خارجی ازپیش‌نصب‌شده عرضه می‌شدند و درچنین‌وضعیتی، کاربر معمولاً همان گزینه‌ای را انتخاب می‌کرد که از ابتدا روی دستگاه قرار داشت. الهیاری بابیان‌اینکه ازاین‌رو حتی اگر یک خدمت داخلی ازنظر کیفیت، زبان، انطباق با نیازهای محلی یا قیمت مزیت‌هایی داشت، برای جذب کاربر باید هزینه بسیاربیشتری می‌پرداخت، این‌مسئله را با مفهوم «سوگیری پیش‌فرض» در اقتصاد رفتاری قابل‌توضیح دانست و یادآور شد: بااین‌رویکرد کاربران اغلب گزینه‌ای را انتخاب می‌کنند که به‌صورت آماده دراختیارشان قرار دارد و کمتر به‌دنبال نصب یا آزمودن گزینه‌های جایگزین می‌روند. این‌موضوع به‌ویژه درباره کاربران کم‌تجربه‌تر یا کسانی‌که زمان و انگیزه کافی برای مقایسه خدمات ندارند، پررنگ‌تر است. به‌این‌ترتیب، برنامه پیش‌فرض نه‌تنها مزیت اولیه، بلکه امکان ایجاد عادت بلندمدت در کاربر را نیز پیدا می‌کند. این کارشناس بااشاره‌به تأثیر اثر شبکه‌ای در بازارهای دیجیتال، خاطرنشان کرد: در بازارهایی مانند موتورهای جست‌وجو، پیام‌رسان‌ها، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های دیجیتال، اثر شبکه‌ای می‌تواند مزیت ناشی از پیش‌نصب را تشدید کند؛ چراکه هرچه تعداد کاربران یک پلتفرم بیشتر باشد، ارزش آن برای کاربران جدید نیز افزایش می‌یابد. برای‌مثال، موتور جست‌وجوی پرکاربر، داده بیشتری برای بهبود الگوریتم خود دارد، پیام‌رسان پرکاربر جذاب‌تر است؛ زیرا دوستان و خانواده افراد در آن حضور دارند و شبکه اجتماعی بزرگ‌تر نیز محتوای متنوع‌تر و فرصت تعامل بیشتری فراهم می‌کند. به‌گفته وی؛ برتری ناشی از پیش‌نصب می‌تواند سریعاً به تثبیت یک انحصار یا شبه‌انحصار منجر شود. الهیاری بااشاره‌به شرایط ایجادشده در‌پی جنگ چهل‌روزه، تأکید کرد: جنگ چهل‌روزه علاوه‌بر مضرات ناشی از جنگ، فرصت‌های بالقوه‌ای برای افزایش کاربران جدید پلتفرم‌های ایرانی ایجاد کرد که می‌توان با انجام پیش‌نصب، این‌قبیل فرصت‌ها را توسعه بخشید. وی به نحوه مواجهه روسیه با این‌وضعیت اشاره کرد و گفت: روسیه درواکنش‌به این‌وضعیت، ابتدا مسیر حقوقی و رقابتی را دنبال کرد. شرکت روسی «یاندکس» که یکی از بازیگران اصلی بازار جست‌وجو و خدمات اینترنتی این‌کشور بود، از رفتارهای گوگل در اکوسیستم اندروید شکایت کرد؛ مسئله اصلی این‌بودکه توافق‌های گوگل با سازندگان تلفن‌همراه، استفاده از خدمات این شرکت را به‌صورت پیش‌فرض یا غالب بر دستگاه‌ها تحمیل می‌کرد و امکان رقابت مؤثر را از سرویس‌های روسی می‌گرفت. الهیاری باتأکیدبراینکه این مناقشه به یکی از مبانی مهم برای مداخله سیاست‌گذار روسی در بازار دستگاه‌های هوشمند تبدیل شد، افزود: روسیه درادامه، قانونی را تصویب کرد که فروش طیفی از دستگاه‌های هوشمند، ازجمله تلفن‌همراه، تبلت، رایانه شخصی و تلویزیون هوشمند را به نصب مجموعه‌ای از نرم‌افزارهای منتخب روسی مشروط می‌کرد. هدف این قانون، حذف برنامه‌های خارجی نبود؛ بلکه ایجاد امکان حضور و دیده‌شدن برای گزینه‌های داخلی در نقطه آغاز استفاده از دستگاه بود. وی باتأکیدبر تفاوت این‌رویکرد با جایگزینی کامل خدمات خارجی، گفت: این تمایز بسیارمهم است؛ چراکه سیاست روسیه بر جایگزینی اجباری کامل خدمات خارجی استوار نبود، بلکه می‌کوشید انحصار ناشی از تنظیمات اولیه دستگاه را کاهش دهد. دراین‌الگو، حق انتخاب کاربر حفظ شد و کاربر می‌توانست برنامه‌های روسی را حذف یا از برنامه‌های خارجی استفاده کند؛ بنابراین، مداخله دولت جای انتخاب کاربر را نمی‌گرفت بلکه دامنه انتخاب او را از ابتدا گسترده‌تر می‌کرد. وی خاطرنشان کرد: این ویژگی برای مشروعیت اجتماعی و کارایی سیاست اهمیت دارد؛ زیرا نصب غیرقابل‌حذف یا محدودسازی کامل خدمات خارجی می‌تواند مقاومت کاربران را برانگیزد و به کاهش اعتماد عمومی منجر شود. الهیاری بااشاره‌به نحوه واکنش شرکت‌های بین‌المللی به الزامات جدید روسیه، ادامه داد: برخلاف تصور اولیه مبنی‌براینکه شرکت‌های بزرگ جهانی ممکن است بازار روسیه را ترک کنند، بسیاری از تولیدکنندگان بین‌المللی تلفن‌همراه، ازجمله سامسونگ، شیائومی، هوآوی و اپل، درنهایت با الزامات جدید سازگار شدند. این تجربه نشان داد که اگر یک بازار ازنظر اندازه و اهمیت تجاری جذاب باشد و مقررات آن روشن، منسجم و قابل‌اجرا باشد، شرکت‌های بین‌المللی معمولاً خود را با قواعد محلی تطبیق می‌دهند. الهیاری باتأکیدبراینکه براساس داده‌های مطرح‌شده دراین‌الگو، سهم «یاندکس» در بازار جست‌وجوی تلفن‌همراه از حدود ۳۸درصد به ۵۲درصد افزایش یافت، افزود: البته نمی‌توان تمام این رشد را صرفاً به پیش‌نصب نرم‌افزار نسبت داد؛ کیفیت خدمات، توسعه اکوسیستم یاندکس، ویژگی‌های بازار روسیه و تحولات رقابتی دیگر نیز مؤثر بوده‌اند. بااین‌حال، این تجربه نشان می‌دهد که دسترسی اولیه و حضور در تنظیمات پیش‌فرض دستگاه می‌تواند قدرت رقابت یک بازیگر بومی را به‌طور محسوس افزایش دهد. کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان درادامه بااشاره‌به امکان بررسی تجربه روسیه در ایران، تأکید کرد: الگوی روسی می‌تواند باتوجه‌به شرایط خاص ایران بررسی و بومی‌سازی شود. تحریم‌ها، محدودیت ارتباط مستقیم با تولیدکنندگان جهانی و ساختار واردات تلفن‌همراه، اجرای پیش‌نصب کارخانه‌ای را دشوارتر می‌کند. ازاین‌رو، پیشنهاد مناسب برای ایران می‌تواند دو مرحله داشته باشد. در مرحله نخست، پس از فعال‌سازی گوشی در سامانه رجیستری، بسته‌ای از برنامه‌های منتخب داخلی به کاربر پیشنهاد شود و برای نصب آن مشوق‌هایی مانند اینترنت رایگان درنظر گرفته شود. وی اجرای این‌روش را داوطلبانه دانست و اضافه کرد: این‌رویکرد به همکاری مستقیم با سازندگان خارجی وابسته نیست و می‌تواند سریع‌تر اجرا شود. در مرحله دوم درصورت فراهم‌شدن زمینه حقوقی و تجاری، واردکنندگان تلفن‌همراه ملزم شوند با تولیدکنندگان یا شبکه توزیع همکاری کنند تا برنامه‌های منتخب داخلی در مرحله تنظیم اولیه دستگاه دراختیار کاربر قرار گیرد. وی باتأکیدبراینکه در هر دو مرحله، برنامه‌های خارجی باید قابل‌استفاده باقی بمانند و برنامه‌های داخلی نیز باید قابل‌حذف باشند، اظهار کرد: تجربه روسیه نشان می‌دهد که سیاست پیش‌نصب، درصورتی‌که با حفظ حق انتخاب کاربر، شفافیت، ارزیابی فنی و بازنگری منظم همراه باشد، می‌تواند به‌عنوان ابزار کاهش شکست بازار و تقویت رقابت مورداستفاده قرار گیرد. هدف از چنین سیاستی نباید حذف رقبا یا تحمیل استفاده از خدمات داخلی به مردم باشد، بلکه باید ایجاد فرصتی عادلانه‌تر برای دیده‌شدن، آزمون‌شدن و رقابت پلتفرم‌های بومی در بازار دیجیتال باشد.