«رویترز» در گزارش «اخبار دیجیتال ۲۰۲۶» بررسی کرد؛
پشت‌پرده تغییر ذائقه خبری مردم جهان
گزارش «رویترز» از تغییر «الگوی خبرخوانی» مردم جهان حکایت دارد؛ جایی‌که شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی نقش پررنگ‌تری در دسترسی به اخبار پیدا کرده و شیوه مواجهه مخاطبان با رسانه‌ها درحال‌دگرگونی است. به‌گزارش مژگان الیکائی (فارس)؛ این مؤسسه گزارش «اخبار دیجیتال ۲۰۲۶» را با همکاری دانشگاه «آکسفورد» منتشر و در آن، وضعیت مصرف اخبار، اعتماد عمومی به رسانه‌ها و تحولات صنعت روزنامه‌نگاری را در ۴۸ بازار رسانه‌ای جهان (۴۸ کشور) بررسی کرده است. نتایج این پژوهش که برپایه نزدیک به ۱۰۰هزار پاسخ گردآوری شده، از تغییرات مهم در رابطه مخاطبان با اخبار حکایت دارد؛ تغییراتی که نه‌تنها شیوه دسترسی مردم به اطلاعات؛ بلکه آینده اقتصادی رسانه‌های خبری را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
مخاطبان بیش‌ازگذشته به شبکه‌های اجتماعی، ویدئوهای آنلاین و ابزار هوش مصنوعی برای دریافت اخبار متکی شده‌اند. بااین‌حال، افزایش استفاده از این پلتفرم‌ها به‌معنای افزایش اعتماد به محتوای آن‌ها نیست؛ بلکه نگرانی درباره صحت اطلاعات و اعتبار اخبار نیز روبه‌افزایش است. یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش این است: شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های ویدئویی برای اولین‌بار در مقیاس جهانی از وب‌سایت‌ها و اپ‌‌های اختصاصی رسانه‌های خبری پیشی گرفته‌اند. درمجموع، ۵۴درصد پاسخ‌دهندگان گفته‌اند که از شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های ویدئویی برای دسترسی به اخبار استفاده می‌کنند؛ درحالی‌که این‌رقم برای وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌های رسانه‌های خبری ۵۱درصد و برای اخبار تلویزیونی ۵۲درصد است. سهم شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های ویدئویی در مصرف اخبار افزایش پیدا کرده است. درحال‌حاضر، ۳۰درصد مردم جهان شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های ویدئویی را منبع اصلی اخبار خود می‌دانند؛ رقمی که پنج‌سال‌پیش ۲۲درصد بود. ۱۲درصد پاسخ‌دهندگان، تنها ازطریق این پلتفرم‌ها اخبار دریافت می‌کنند؛ سهمی که از سال ۲۰۲۰ دوبرابر شده. در‌این‌‌شرایط، رسانه‌ها نه‌تنها برای جلب‌توجه مخاطبان رقابت می‌کنند؛ بلکه برای حفظ دسترسی به آن‌ها نیز به الگوریتم‌ها و سیاست‌های پلتفرم‌های واسطه وابسته‌تر می‌شوند. گزارش رویترز نشان می‌دهد: تماشای اخبار در فضای آنلاین به روندی فراگیر تبدیل شده است. در سال ۲۰۲۶، حدود ۷۷درصد مردم جهان گفته‌اند که هرهفته اخبار ویدئویی آنلاین تماشا می‌کنند. این نخستین‌بار است که در هر ۴۸ بازار بررسی‌شده، اکثریت پاسخ‌دهندگان اخبار آنلاین را به‌صورت ویدئویی دنبال می‌کنند. در ۴۵ بازار نیز تماشای اخبار آنلاین ازنظر تعداد مخاطبان هفتگی از اخبار تلویزیونی پیشی گرفته؛ آلمان، دانمارک و هلند تنها استثناهای این‌روند هستند. رشد ویدئو عمدتاً در پلتفرم‌های خارج از مالکیت رسانه‌های خبری اتفاق می‌افتد. استفاده از اینستاگرام و تیک‌تاک برای اخبار افزایش یافته و یوتیوب نیز همچنان یکی از مهم‌ترین مسیرهای دسترسی به محتوای خبری است. در سال ۲۰۲۶، سهم افرادی‌که از یوتیوب برای دریافت اخبار استفاده می‌کنند، به ۳۴درصد رسید. این‌رقم برای فیس‌بوک ۴۳درصد، اینستاگرام ۲۶ درصد و تیک‌تاک ۲۰درصد است. فیس‌بوک با وجود کاهش‌های سال‌های قبل، همچنان بزرگ‌ترین پلتفرم در میان این‌شبکه‌ها ازنظر مصرف اخبار محسوب می‌شود. افزون‌براین، ۲۷درصد پاسخ‌دهندگان در بازارهای بررسی‌شده گفته‌اند که اخبار درخواستی را ازطریق اپلیکیشن‌هایی مانند یوتیوب روی تلویزیون هوشمند تماشا می‌کنند. این آمار نشان می‌دهد: رقابت بر سر مخاطب تلویزیون دیگر صرفاً میان شبکه‌های پخش سنتی نیست و پلتفرم‌های آنلاین نیز برای حضور در صفحه تلویزیون می‌کوشند. با وجود افزایش استقبال مخاطبان از ویدئو، رسانه‌های خبری نتوانسته‌اند به‌همان‌نسبت بازدیدکنندگان را به وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌های خود جذب کنند. میزان تماشای ویدئو در بسترهای اختصاصی رسانه‌ها در سال‌جاری پنج‌واحددرصد کاهش یافته و به ۲۳درصد رسیده. افزایش مصرف ویدئو به رشد تولیدکنندگان مستقل محتوا و چهره‌های تأثیرگذار خبری نیز کمک کرده است. براساس گزارش؛ ۲۷درصد مردم جهان در هفته‌ای که مطالعه شد محتوای تولیدکنندگانی را دیده‌اند که عمدتاً بر اخبار تمرکز دارند. اگر تولیدکنندگان سرگرمی و دیگر چهره‌هایی که گاه درباره رویدادهای روز اظهارنظر می‌کنند نیز درنظر گرفته شوند، این‌رقم به ۴۶درصد می‌رسد. مخاطبان معمولاً این تولیدکنندگان را سرگرم‌کننده‌تر، قابل‌فهم‌تر و نزدیک‌تر به زندگی روزمره می‌دانند؛ اما ازنظر اعتمادپذیری و بی‌طرفی، رسانه‌های خبری سنتی همچنان جایگاه بهتری دارند. بااین‌حال، گزارش تأکید دارد: رشد تولیدکنندگان مستقل لزوماً به‌معنای کنارگذاشتن رسانه‌های سنتی نیست. بسیاری از افرادی‌که اخبار را از این تولیدکنندگان دریافت می‌کنند، همچنان از رسانه‌های خبری شناخته‌شده نیز استفاده می‌کنند. در سطح جهانی، تنها سه‌درصد پاسخ‌دهندگان گفته‌اند تمام نیازهای خبری آن‌ها با محتوای تولیدکنندگان مستقل متمرکز بر اخبار تأمین می‌شود. این‌رقم نشان داد: بخش عمده مخاطبان همچنان از ترکیبی از منابع خبری استفاده می‌کنند. برای رسانه‌های سنتی، این‌روند هم تهدید و هم فرصتی برای بازنگری در شیوه تولید و عرضه محتواست. روایت ساده‌تر، ارائه توضیحات قابل‌فهم، استفاده از قالب ویدئویی و ایجاد ارتباط نزدیک‌تر با مخاطب، از جمله ویژگی‌هایی هستند که می‌توانند به افزایش جذابیت محتوای خبری کمک کنند. چت‌بات‌های هوش مصنوعی نیز به یکی از مسیرهای تازه دسترسی به اخبار تبدیل شده‌اند؛ هرچند میزان استفاده از آن‌ها برای اخبار هنوز درمقایسه‌با سایر کاربردهای هوش مصنوعی محدود است. طبق گزارش؛ سهم افرادی‌که هرهفته برای دریافت اخبار از چت‌بات هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، از هفت‌درصد در سال گذشته به ۱۰درصد در ۲۰۲۶ رسیده است. این‌رقم میان افراد زیر ۳۵سال به ۱۶درصد می‌رسد. کاربران از این ابزارها برای دریافت توضیحات بیشتر، ترکیب اطلاعات منابع مختلف، ترجمه اخبار به‌زبان‌های دیگر و پرسیدن پرسش تکمیلی استفاده می‌کنند. ۴۲درصد پاسخ‌دهندگان، امکان طرح پرسش‌های بعدی را از ویژگی‌های محبوب چت‌بات‌ها دانسته‌اند. بااین‌حال، اعتماد به پاسخ‌های خبری هوش مصنوعی پایین‌تر از اعتماد عمومی به اخبار است. در سطح جهانی، تنها ۲۰درصد پاسخ‌دهندگان گفته‌اند که به پاسخ‌های چت‌بات‌های هوش مصنوعی درباره اخبار اعتماد دارند؛ درحالی‌که اعتماد عمومی به اخبار ۳۷درصد است. یکی‌دیگر از یافته‌های مهم گزارش، «کاهش علاقه عمومی به اخبار» است؛ روندی‌که می‌تواند پیامدهایی فراتر از صنعت رسانه داشته باشد. از سال ۲۰۲۱، سهم افرادی‌که خود را شدیداً یا بسیار علاقه‌مند به اخبار معرفی می‌کنند، به‌طورمتوسط ۱۳واحددرصد کاهش یافته و از ۵۹درصد به کمتر از ۴۶درصد رسیده. درهمین‌دوره، سهم مخاطبان کم‌علاقه یا منفعل به اخبار، از ۱۶درصد به ۲۵درصد افزایش یافته است. این‌گروه معمولاً اخبار را تنها حدود یک‌باردرهفته دنبال می‌کنند و علاقه اندکی به آن دارند. همچنین، ۴۲درصد پاسخ‌دهندگان گفته‌اند گاهی یا اغلب از اخبار دوری می‌کنند. این‌رقم در سال ۲۰۱۷، وقتی اندازه‌گیری این شاخص آغاز شد، ۲۹درصد بود. گزارش، فضای سیاسی و اجتماعی متلاطم، حجم بالای اخبار و نارضایتی از نحوه پوشش رویدادها را از عوامل احتمالی این‌وضعیت می‌داند. قرارگرفتن مداوم درمعرض اخبار برای برخی مخاطبان به‌جای افزایش آگاهی، احساس خستگی و اشباع اطلاعاتی ایجاد می‌کند. کاهش علاقه به اخبار برای رسانه‌ها دو پیامد عمده دارد: ازیک‌سو، جلب‌توجه مخاطبان دشوارتر می‌شود و ازسوی‌دیگر، ظرفیت رسانه‌ها برای کسب‌درآمد از تبلیغات و اشتراک کاهش می‌یابد. ازمنظر اجتماعی نیز کاهش پیگیری اخبار می‌تواند مشارکت شهروندان در فرایندهای سیاسی و عمومی را تحت‌تأثیر قرار دهد. هم‌زمان با تغییر مسیر مصرف اخبار، اعتماد عمومی به رسانه‌ها نیز کاهش یافته است. در سال ۲۰۲۶، تنها ۳۷درصد پاسخ‌دهندگان در سطح جهان گفته‌اند که در بیشتر مواقع به اخبار اعتماد دارند. این پایین‌ترین میزان ثبت‌شده از سال ۲۰۱۵ (آغاز سنجش این شاخص در گزارش‌های مؤسسه رویترز) است. اعتماد به اخبار در ۲۹ بازار از مجموع ۴۸ بازار بررسی‌شده کاهش یافته و در ۱۹ بازار نیز افت پنج‌واحددرصدی یا بیشتر ثبت شده. در ایالات‌متحده، تنها ۲۵درصد مردم گفته‌اند در بیشتر مواقع به اخبار اعتماد دارند. پژوهشگران تأکید می‌کنند: کاهش اعتماد را نمی‌توان صرفاً به عملکرد رسانه‌ها نسبت داد. کاهش اعتماد به نهادهای سیاسی و اجتماعی، حملات برخی از سیاستمداران به روزنامه‌نگاران، قطبی‌شدن فضای سیاسی و نگرانی از تأثیر مالکان رسانه‌ها بر محتوای خبری نیز می‌توانند در شکل‌گیری این‌وضعیت نقش داشته باشند. کاهش اعتماد به اخبار با افزایش نگرانی از اطلاعات جعلی و گمراه‌کننده همراه شده است. طبق گزارش؛ ۶۲درصد پاسخ‌دهندگان درباره تشخیص اخبار واقعی از اطلاعات جعلی در فضای آنلاین ابراز نگرانی کرده‌اند؛ رقمی که نسبت به سال گذشته چهارواحددرصد افزایش یافته است. نگرانی درباره اطلاعات نادرست در تمام بازارهای اروپای غربی افزایش یافته و در کشورهایی مانند بلژیک، هلند و نروژ رشد قابل‌توجهی داشته. گسترش محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی، تصاویر و ویدئوهای جعلی، اطلاعات گمراه‌کننده با انگیزه سیاسی و دشواری تشخیص منبع اصلی محتوا از عواملی هستند که می‌توانند این نگرانی‌ها را تشدید کنند. بااین‌حال، یافته‌های گزارش از تناقضی مهم حکایت دارد: مردم با وجود نگرانی درباره اعتبار اطلاعات در شبکه‌های اجتماعی، همچنان از این پلتفرم‌ها برای دریافت اخبار استفاده می‌کنند. سهولت دسترسی و حضور دائمی کاربران دراین‌محیط‌ها باعث می‌شود مزیت راحتی و سرعت، در موارد بسیاری بر نگرانی درباره اعتبار اطلاعات غلبه کند. تحولات مصرف اخبار بر مدل اقتصادی رسانه‌ها نیز تأثیر گذاشته. در میان ۲۰ کشوری که وضعیت پرداخت برای اخبار آنلاین در آن‌ها بررسی می‌شود، سهم افرادی‌که برای دسترسی به اخبار پول می‌پردازند، در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۷درصد باقی مانده است. این‌رقم در سال گذشته ۱۸درصد بود. کاهش مراجعه مستقیم به وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌های رسانه‌های خبری، جذب مشترکان جدید را دشوارتر کرده است. وقتی مخاطبان اخبار را بیشتر ازطریق شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های دیگر دریافت می‌کنند، احتمال ورود آن‌ها به مسیر اشتراک پولی رسانه‌ها نیز کاهش می‌یابد. باوجوداین، پرداخت برای اخبار فقط به دریافت محتوای اختصاصی محدود نیست. ۸۱درصد افرادی‌که برای اخبار پول می‌پردازند، دسترسی به محتوای مفید و موردنیاز را اقلاً یکی از دلایل خود معرفی کرده‌اند. همچنین، ۴۶درصد گفته‌اند حمایت از روزنامه‌نگاری به‌دلیل اهمیت آن برای جامعه، بخشی از انگیزه آن‌ها برای پرداخت است. این یافته نشان می‌دهد که رسانه‌ها برای حفظ درآمد باید علاوه‌بر تولید محتوای متمایز، رابطه‌ای پایدار با مخاطبان ایجاد کنند. با وجود کاهش اعتماد و افزایش قطبی‌شدن فضای سیاسی، گزارش نشان می‌دهد که اصل بی‌طرفی همچنان برای بخش بزرگی از مخاطبان اهمیت دارد. حدود ۴۸درصد پاسخ‌دهندگان ترجیح می‌دهند اخباری دریافت کنند که دیدگاه سیاسی مشخصی را به آن‌ها تحمیل نکند. درمقابل، ۲۰درصد اخبار همسو با دیدگاه خود را ترجیح می‌دهند. همچنین، ۴۶درصد معتقدند: دریافت اخبار بی‌طرفانه برای دیگر اعضای جامعه نیز مطلوب است. بااین‌حال، حمایت از «اصل بی‌طرفی» به‌معنای رضایت از عملکرد رسانه‌ها نیست. مخاطبان درباره نحوه پوشش برخی موضوعات مهم؛ ازجمله مهاجرت، تغییرات اقلیمی و جنگ‌های بین‌المللی، انتقاد دارند. در موضوع مهاجرت، اختلاف جهانی میان افرادی‌که عملکرد رسانه‌ها را ضعیف ارزیابی می‌کنند و کسانی‌که آن‌را مثبت می‌دانند، به منفی ۱۱واحددرصد رسیده است. این‌مسئله نشان می‌دهد: رسانه‌ها در پوشش موضوعات مناقشه‌برانگیز با دشواری ویژه روبه‌رو هستند. «رویترز» تأکید می‌کند که رسانه‌ها برای سازگاری با شرایط جدید، باید علاوه‌بر توجه به محل حضور مخاطبان، بر کیفیت رابطه خود با آن‌ها تمرکز کنند. تولید محتوای متمایز، توضیح دقیق‌تر رویدادها، تقویت اعتماد و استفاده هوشمندانه از قالب‌های جدید می‌تواند دراین‌مسیر مؤثر باشد. نهایتاً مسئله فقط رقابت برای انتشار زود‌تر یا تولید محتوای بیشتر نیست؛ رسانه‌ها باید به مخاطبان کمک کنند تحولات پیچیده جهان را بهتر درک کنند و ارتباط آن‌ها را با زندگی روزمره خود بشناسند. در فضایی که دسترسی به اطلاعات فراوان‌تر شده، اعتماد، اعتبار و توانایی توضیح رویدادها می‌تواند به مهم‌ترین مزیت رسانه‌های خبری تبدیل شود.