ورود چراغ‌خاموش هوش مصنوعی به زندگی خصوصی و شغلی مردم
هوش مصنوعی بی‌آنکه همیشه حضورش در زندگی روزمره به‌چشم بیاید، به «ابزاری» برای یادگیری، فعالیت‌های شغلی، مشاوره پزشکی و حتی درد‌دل تبدیل شده است؛ بااین‌حال، نتایج نظرسنجی نشان می‌دهد در کنار اعتماد ۷۰.۱درصد کاربران به پاسخ‌های این فناوری، نگرانی از تضعیف قدرت تفکر، انتشار اطلاعات غلط و افشای اطلاعات شخصی نیز وجود دارد. به‌گزارش زهرا ترابی (ایرنا)؛ هوش مصنوعی که برخلاف تصور رایج از نوظهوربودن آن، از چنددهه فعالیت پژوهشی برخوردار است، در سال‌های اخیر با همه‌گیری ابزارهای به‌کارگیری آن؛ به‌ویژه چت‌بات‌ها و نیز دسترسی به حجمی گسترده از داده‌ها بین عموم مردم رواج یافته است.
شتاب سال‌های اخیر شرکت‌های فناور در توسعه هوش مصنوعی سبب شده تا امروز سامانه‌های جدید مبتنی‌بر هوش مصنوعی قادر باشند متن تولید کنند، به پرسش‌ها پاسخ دهند، تصویر بسازند و در انجام فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و شغلی به کاربران کمک کنند. دراین‌میان عرضه عمومی ابزارهای گفت‌وگومحور باعث شده تا استفاده از هوش مصنوعی به‌تدریج به بخشی از تجربه روزمره افراد تبدیل شود؛ درعین‌حال گمانه‌زنی و تردیدها درباره اعتبار اطلاعات، حریم خصوصی، آینده مشاغل و تأثیر این فناوری بر توانایی انسانی نیز وجود دارد. در ایران نیز طی سال‌های اخیر استفاده از هوش مصنوعی رواج یافته؛ تصویب «سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران» در خرداد ۱۴۰۳ در شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، گامی جهت سامان‌دهی این‌حوزه بود تا توسعه نیروی انسانی متخصص، تقویت زیرساخت‌های پردازشی و داده‌ای، گسترش کاربردهای صنعتی و خدماتی و ارتقای جایگاه علمی کشور را پیگیری کند و یک چشم‌انداز 10ساله برای توسعه این فناوری ترسیم نماید. البته مردم ایران نیز همپای دیگر کشورها استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی را در همین سال‌های اخیر کلید زده‌اند و آن‌را به زندگی روزمره خود راه داده‌اند؛ ازاین‌رو مرکز افکارسنجی ملت، با انجام یک نظرسنجی در تیرماه امسال به بررسی میزان نفوذ و استفاده از هوش مصنوعی در بین مردم پرداخته است که به‌تازگی مرکز پژوهش‌های مجلس آن‌را منتشر کرده است. نتایج این نظرسنجی درباره میزان استفاده مردم از ابزارهای هوش مصنوعی نشان می‌دهد ۴۱.۶درصد پاسخگویان که در جامعه آماری 15ساله و بیشتر قرار دارند، از این فناوری استفاده می‌کنند، درحالی‌که ۵۸.۳درصد جامعه هنوز از آن بهره نمی‌برند هرچند کاربران این فناوری جدید نگران تضعیف توانایی تفکر و مهارت‌های انسانی، ارائه اطلاعات غلط و گمراه‌کننده و جایگزینی نیروی انسانی در برخی مشاغل هستند. بررسی میزان استفاده از ابزار هوش مصنوعی نشان داده ۴۱.۶درصد پاسخگویان کاربر این ابزارها هستند؛ طوری‌که ۲۶.۹ درصد اعلام کرده‌اند گاهی از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند و ۱۴.۷درصد نیز گفته‌اند عمدتاً از این ابزارها بهره می‌برند. درمقابل، ۲۵درصد پاسخگویان با وجود آشنایی با ابزارهای هوش مصنوعی از آن‌ها استفاده نمی‌کنند، ۲۳.۹درصد اصلاً با این فناوری آشنایی ندارند و ۹.۴ درصد نیز فقط نام آن‌را شنیده‌اند. این نتایج نشان می‌دهد آشنایی با هوش مصنوعی لزوماً به استفاده از آن منجر نشده و بخشی از جامعه، با وجود شناخت این ابزارها، هنوز از آن‌ها در فعالیت‌های روزمره خود بهره نمی‌گیرد. مقایسه میزان استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی براساس جنسیت نشان می‌دهد زنان بیش از مردان از این فناوری استفاده می‌کنند؛ به‌طوری‌که ۴۵.۱درصد زنان در برابر ۳۸.۳درصد مردان گفته‌اند کم‌وبیش از این ابزارها بهره می‌برند. سن نیز با میزان آشنایی و استفاده از هوش مصنوعی ارتباط دارد. طبق نتایج نظرسنجی، ۱۹.۵درصد جوانان، ۳۷.۲درصد میان‌سالان و ۶۰.۱درصد سالمندان اعلام کرده‌اند که با این ابزارها آشنایی ندارند. حدود یک‌چهارم جوانان نیز گفته‌اند عمدتاً از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. سطح تحصیلات نیز از دیگر عوامل مرتبط با میزان آشنایی و استفاده از این فناوری است. میزان آشنایی با ابزارهای هوش مصنوعی در میان افراد دارای تحصیلات زیردیپلم ۴۲.۸درصد، افراد دارای مدرک دیپلم ۶۸.۸درصد و افراد دارای تحصیلات دانشگاهی ۸۵درصد گزارش شده است. میزان استفاده از این ابزارها در این سه گروه به‌ترتیب ۱۷.۶، ۴۰.۵ و ۶۲.۱درصد است؛ ارقامی که از افزایش استفاده از هوش مصنوعی هم‌زمان با ارتقای سطح تحصیلات حکایت دارد. محل سکونت نیز در میزان استفاده از هوش مصنوعی نقش دارد. طبق نتایج نظرسنجی؛ میزان استفاده از این فناوری در میان ساکنان مراکز استان‌ها ۵۰.۸درصد، شهرهای تابعه ۴۲.۲درصد و روستاها ۲۴.۲درصد است. همچنین ۴۷.۶درصد روستاییان اعلام کرده‌اند با ابزارهای هوش مصنوعی آشنایی ندارند که از فاصله میان مناطق شهری و روستایی در دسترسی به دانش و کاربرد این فناوری حکایت دارد. در میان گروه‌های شغلی نیز بیشترین‌میزان استفاده از هوش مصنوعی به شاغلان بخش خصوصی اختصاص دارد؛ طوری‌که ۵۹.۶درصد افراد این‌گروه از ابزار یادشده استفاده می‌کنند. میان ابزارهای خارجی هوش مصنوعی، چت‌جی‌پی‌تی بیشترین‌میزان استفاده را دارد. ۷۸.۶درصد کاربران هوش مصنوعی اعلام کرده‌اند: بیشتر از این ابزار استفاده می‌کنند. در بررسی سهم این ابزارها در کل جامعه نیز ۵۸.۳درصد پاسخگویان گفته‌اند که از هوش مصنوعی استفاده نمی‌کنند؛ اما ۳۲.۸درصد بیشتر از چت‌جی‌پی‌تی استفاده می‌کنند و ۷.۹درصد به‌سراغ سایر ابزارها می‌روند. نتایج نظرسنجی درباره کاربردهای هوش مصنوعی نشان می‌دهد مهارت‌آموزی با ۳۰.۵درصد و فعالیت‌های شغلی با ۲۸.۹درصد، از مهم‌ترین اهداف استفاده از این فناوری هستند. مشاوره‌های پزشکی و حقوقی با ۲۰.۷درصد و پژوهش و فعالیت‌های علمی با ۱۹.۲درصد نیز در رتبه‌های بعدی قرار دارند. الگوی استفاده از هوش مصنوعی در میان زنان و مردان نیز متفاوت است. زنان بیشتر از مردان از این ابزارها برای مشاوره‌های پزشکی و حقوقی استفاده می‌کنند؛ به‌طوری‌که این‌سهم در میان زنان ۲۱.۷درصد و در میان مردان ۸.۹درصد است؛ همچنین استفاده از هوش مصنوعی برای مشاوره شخصی و درد دل در میان زنان ۱۵.۲درصد و میان مردان ۷.۴درصد گزارش شده. درمقابل، مردان بیشتر از زنان از هوش مصنوعی برای فعالیت‌های شغلی بهره می‌گیرند؛ به‌طوری‌که این‌سهم در میان مردان ۲۸.۵درصد و در میان زنان ۱۶.۷درصد است. تفاوت در کاربردهای هوش مصنوعی در گروه‌های سنی نیز دیده می‌شود. استفاده از این ابزارها برای مشاوره‌های پزشکی و حقوقی در میان میان‌سالان ۲۲درصد و در میان جوانان ۹.۶درصد گزارش شده است. سطح تحصیلات نیز با نوع استفاده از این فناوری ارتباط دارد. افراد دارای تحصیلات دانشگاهی درمقایسه‌با دارندگان مدرک دیپلم، بیشتر از هوش مصنوعی برای پژوهش و فعالیت‌های علمی استفاده می‌کنند؛ به‌طوری‌که این‌سهم به‌ترتیب ۱۷.۳ و ۹.۳درصد است. همچنین استفاده شغلی از هوش مصنوعی در میان افراد دارای تحصیلات دانشگاهی ۲۹.۷درصد و در میان افراد دارای مدرک دیپلم ۱۳.۵درصد گزارش شده است. در بررسی ارتباط درآمد با کاربردهای هوش مصنوعی نیز افراد با درآمد ماهانه ۲۰ تا ۴۵میلیون‌تومان بیشتر از سایر گروه‌های درآمدی از این فناوری برای پژوهش و فعالیت‌های علمی استفاده می‌کنند. درمقابل، افراد با درآمد بیش از ۴۵میلیون‌تومان، سهم بیشتری از استفاده شغلی از هوش مصنوعی دارند. تفاوت شغلی نیز در نوع استفاده از این فناوری مشهود است. افراد خانه‌دار بیشتر از سایر گروه‌های موردمقایسه از هوش مصنوعی برای مشاوره پزشکی استفاده می‌کنند؛ به‌طوری‌که این‌سهم در میان آن‌ها ۳۱درصد و در گروه مقایسه ۸.۲درصد است. درمقابل، شاغلان بخش آزاد بیشتر از این فناوری برای فعالیت‌های شغلی بهره می‌گیرند؛ به‌طوری‌که سهم استفاده شغلی دراین‌گروه ۳۶.۱درصد و در گروه مقایسه ۶.۸درصد گزارش شده است. با وجود نگرانی‌ها درباره صحت و اعتبار پاسخ‌های هوش مصنوعی، بخش قابل‌توجهی از کاربران به نتایج این فناوری اعتماد دارند. طبق نتایج نظرسنجی؛ ۷۰.۱درصد کاربران اعتماد زیاد یا بسیارزیادی به پاسخ‌ها و نتایج هوش مصنوعی دارند. درمقابل، ۲۶.۱درصد از کاربران اعتماد کمی به نتایج این ابزارها دارند و ۱.۶درصد اعتماد چندانی به پاسخ‌های آن ندارند. نوع استفاده از هوش مصنوعی نیز با میزان اعتماد کاربران ارتباط دارد. افرادی‌که اعتماد کمتری به پاسخ‌های این فناوری دارند یا به آن بی‌اعتماد هستند، بیشتر برای تولید فیلم و تصویر از آن استفاده می‌کنند؛ به‌طوری‌که این‌سهم در میان آن‌ها ۱۵.۸درصد و در میان افراد دارای اعتماد بیشتر ۹.۴درصد است. درمقابل، افرادی‌که پاسخ‌های هوش مصنوعی را معتبرتر می‌دانند، بیشتر از این فناوری برای فعالیت‌های علمی استفاده می‌کنند؛ سهم این کاربرد در میان گروه دارای اعتماد بیشتر ۱۶.۷درصد و در میان گروه دارای اعتماد کمتر ۹.۸درصد گزارش شده. نگرانی‌های مردم درباره گسترش هوش مصنوعی، ابعاد مختلف دارد. ازبین‌رفتن توانایی تفکر و مهارت انسانی با ۳۶.۱درصد، مهم‌ترین نگرانی مطرح‌شده دراین‌زمینه است؛ پس‌ازآن، ارائه اطلاعات غلط و گمراه‌کننده با ۲۳.۱درصد، جایگزین‌شدن هوش مصنوعی با برخی مشاغل با ۱۷.۷درصد و افشای اطلاعات شخصی با ۱۴.۹درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. مقایسه پاسخ‌ها طبق جنسیت نشان می‌دهد که مردان بیشتر از زنان نگران ارائه اطلاعات غلط ازسوی هوش مصنوعی هستند؛ به‌طوری‌که این نگرانی در میان مردان ۳۱درصد و در میان زنان ۱۹.۵درصد گزارش شده است. درمقابل، زنان بیش از مردان درباره افشای اطلاعات شخصی دغدغه دارند؛ به‌طوری‌که ۲۰.۱درصد زنان و ۱۲.۳درصد مردان این‌موضوع را از نگرانی‌های خود درباره هوش مصنوعی عنوان کرده‌اند. درمجموع به‌نظر می‌رسد نتایج این نظرسنجی تصویری دوگانه از جایگاه هوش مصنوعی در جامعه ارائه می‌دهد؛ ازیک‌سو، این فناوری به ابزاری برای مهارت‌آموزی، فعالیت‌های شغلی، مشاوره و پژوهش تبدیل شده و بخش قابل‌توجهی از کاربران به نتایج آن اعتماد دارند؛ ازسوی‌دیگر، هنوز بیش از نیمی از جامعه از آن استفاده نمی‌کنند و تفاوت‌های معناداری در میزان آشنایی و بهره‌گیری از آن برحسب سن، تحصیلات و محل سکونت دیده می‌شود. در کنار این تفاوت‌ها، نگرانی درباره تضعیف قدرت تفکر و مهارت‌های انسانی، اعتبار اطلاعات و امنیت داده‌های شخصی نشان می‌دهد گسترش استفاده از هوش مصنوعی تنها به دسترسی به ابزارها محدود نیست؛ به افزایش سواد دیجیتال، توانایی ارزیابی صحت اطلاعات و آگاهی از مخاطرات این فناوری نیز نیاز دارد. به‌این‌ترتیب، یافته‌های نظرسنجی بر اهمیت توسعه آگاهی عمومی درباره کاربردها و محدودیت‌های هوش مصنوعی تأکید می‌کند؛ به‌گونه‌ای‌که بهره از فرصت‌های این فناوری با حفظ توانایی تفکر مستقل، رعایت حریم خصوصی و توجه به صحت اطلاعات همراه باشد.