چهارمین جشنواره ملی نان پایان یافت
تنوع بیشتر؛ فرصتی ارزشمند یا چالشی برای هویت جشنواره؟
عفت فلاح
پردیسان قائم کرمان در چهارروز برگزاری چهارمین جشنواره ملی نان، میزبان ضیافتی بزرگ از نان‌ها، خوراک‌های محلی، شیرینی‌های سنتی، صنایع‌دستی و جلوه‌هایی از زندگی اقوام ایرانی بود؛ رویدادی که با حضور فعالان حوزه غذا از ۲۷ استان کشور و ۲۵ شهرستان استان کرمان، فرصتی برای معرفی بخشی از میراث خوراک ایران فراهم کرد. بااین‌حال، در کنار تنوع چشمگیر و استقبال گسترده مردم، این پرسش نیز مطرح است که آیا چنین جشنواره‌ای توانسته است فراتر از عرضه و فروش محصولات، به معرفی عمیق‌تر فرهنگ نان و غذا و پاسداشت هویت بومی بپردازد؟
چهارمین جشنواره ملی نان کرمان، عصر سه‌شنبه ۲۱ مهرماه با حضور استاندار، شهردار، معاونان شهرداری و جمعی از مدیران استان افتتاح شد و تا جمعه ۲۴ مهرماه ادامه یافت. به‌گفته محسن تویسرکانی (شهردار کرمان)، دراین‌دوره ۴۰۸ غرفه برپا شد که در کنار غرفه‌های نان و غذا و تنورهای سنتی و صنعتی، ۴۰ غرفه صنایع‌دستی و ۲۰ غرفه ویژه کودک‌ونوجوان نیز در مجموعه پردیسان قائم فعالیت داشتند. شهردار کرمان همچنین در مراسم اختتامیه از حضور بیش از ۴۵۰ هزار بازدیدکننده طی چهارروز خبر داد؛ آماری که از استقبال قابل‌توجه شهروندان از این‌رویداد حکایت دارد.
سفره‌ای به وسعت ایران
یکی از جلوه‌های برجسته جشنواره امسال، تنوع جغرافیایی و فرهنگی غرفه‌ها بود؛ تنوعی که بازدیدکننده را از خوراک‌های آشنای کرمانی به طعم‌ها و سنت‌های دیگر مناطق ایران می‌برد. در بخش خوراک‌های بومی کرمان، نام‌هایی چون شولی کرمانی، اماچو، سمنو، جغوک‌بریزو، قاتق‌بنه، روغن‌جوشی و دیگر غذاهای سنتی در کنار انواع نان‌های خشک و محلی، کلمپه و کماچ کرمانی به چشم می‌خورد. حضور شهرستان‌های مختلف استان و عرضه محصولات محلی آن‌ها نیز فرصتی برای آشنایی با ظرفیت‌های متنوع غذایی کرمان فراهم کرده بود. در غرفه‌های سایر استان‌ها نیز از حلوای بلوط خرم‌آباد و کلوچه‌های سنتی لرستان تا شامی کرمانشاهی، کباب ساجی، شله مشهدی، آش محلی طالقان و نان‌های متنوع مناطق مختلف کشور عرضه می‌شد. انجیر استهبان، خوراک‌های سیستان‌وبلوچستان و نان تموشی و مهیاوه هرمزگان نیز بخشی از این سفره گسترده بودند؛ سفره‌ای که هر غرفه در آن می‌توانست روایتگر اقلیم، شیوه زیست، ذائقه و حافظه تاریخی یک منطقه باشد. دراین‌میان، حضور تعاونی‌ها و کسب‌وکارهای محلی نیز اهمیت ویژه‌ای داشت. شرکت تعاونی زنان روستایی شریفه کهنوج، با عرضه انواع کلمپه و کماچ کرمانی، نمونه‌ای از ظرفیت زنان روستایی در تولید و عرضه محصولات بومی بود؛ ظرفیتی که اگر با حمایت هدفمند، بازاریابی مناسب و ایجاد مسیرهای فروش پایدار همراه شود، می‌تواند به تقویت اقتصاد محلی کمک کند. اقامتگاه‌ها و بوم‌گردی‌ها و مجموعه‌های گردشگری کرمان نیز در کنار این‌محصولات حضور داشتند تا پیوند میان خوراک، گردشگری و معرفی ظرفیت‌های فرهنگی استان بیش‌ازپیش نمایان شود.
از چادر عشایری تا عروسک‌های نمایشی
جشنواره امسال تنها به چیدن محصولات در غرفه‌ها محدود نبود. حضور پرشور عشایر و برپایی چادرهای عشایری، نمایش‌های عروسکی، برنامه‌های موسیقی نواحی و نمایش‌های خیابانی، ابعاد فرهنگی رویداد را گسترش داده بود. یکی از جلوه‌های قابل‌توجه این دوره، حضور میدان‌داران با همکاری گروه دختران مشکات و موکب قدس مشکات بود؛ حضوری که در کنار دیگر برنامه‌های جمعی، بر جنبه اجتماعی و مشارکتی جشنواره تأکید داشت. همچنین حضور گروه‌های موسیقی نواحی از مناطق مختلف، ازجمله کرمان، کاشمر، سیستان‌وبلوچستان، هرمزگان و گیلان، فرصتی فراهم کرد تا مخاطبان در کنار آشنایی با خوراک‌های بومی، با بخشی از تنوع فرهنگی و هنری ایران نیز مواجه شوند. این ترکیب، اگر با برنامه‌ریزی محتوایی دقیق‌تر ادامه یابد، می‌تواند جشنواره نان را از یک بازار بزرگ خوراکی به رویدادی فرهنگی و گردشگری تبدیل کند؛ رویدادی که در آن، هر نان و هر غذا نه فقط یک محصول، بلکه بخشی از داستان زندگی مردم یک منطقه باشد.
تنوع بیشتر؛ فرصتی ارزشمند یا چالشی برای هویت جشنواره؟
نکته قابل‌توجه درمقایسه‌با دوره قبل، حضور بیشتر فعالان حوزه غذا و خوراک استان کرمان بود؛ اتفاقی مثبت که می‌تواند نشانه افزایش مشارکت تولیدکنندگان و توجه بیشتر به ظرفیت‌های بومی باشد. بااین‌حال، در کنار غذاهای سنتی و نان‌های محلی، خوراک‌های مدرن و غیرایرانی، محصولاتی مانند پاستا، بورک ترکیه و انواع ترشک، لواشک و پاستیل نیز مخاطبان خود را داشتند. حتی برخی غرفه‌ها به عرضه صبحانه‌های متفاوت، ازجمله صبحانه سنتی به سبک وینتر، اختصاص یافته بودند. این تنوع را می‌توان از یک‌سو تلاشی برای پاسخ‌گویی به ذائقه‌های گوناگون و جذب گروه‌های مختلف بازدیدکنندگان دانست؛ ازسوی‌دیگر، باید پرسید مرز میان یک جشنواره تخصصی با محوریت نان و خوراک ایرانی و یک نمایشگاه عمومی غذا کجاست؟ بدیهی است حضور خوراک‌های جدید و حتی غیربومی به‌خودی‌خود نقطه‌ضعف نیست. آشنایی با تجربه‌های غذایی دیگر کشورها می‌تواند جذاب و آموزنده باشد. مسئله زمانی مطرح می‌شود که تنوع، بدون دسته‌بندی روشن و روایت فرهنگی مناسب، به پراکندگی محتوایی بینجامد و محصول شاخص جشنواره در میان انبوه خوراکی‌ها کمتر دیده شود. اگر هدف اصلی، معرفی میراث نان و خوراک ایران است، شایسته است سهم و جایگاه نان‌های سنتی، شیوه‌های پخت بومی، تنورهای محلی و روایت‌های مرتبط با فرهنگ غذایی هر منطقه به‌روشنی مشخص باشد. دراین‌صورت، غذاهای مدرن و بین‌المللی نیز می‌توانند در بخش‌های مستقل و تعریف‌شده حضور داشته باشند؛ بدون آنکه هویت اصلی رویداد تحت‌الشعاع قرار گیرد.
نان؛ فراتر از یک محصول خوراکی
اهمیت جشنواره ملی نان زمانی بیشتر می‌شود که نان را تنها کالایی برای خریدوفروش نبینیم. نان در فرهنگ ایرانی با زندگی روزمره، کار و معیشت، مهمان‌نوازی، آیین‌ها و خاطرات جمعی مردم پیوند خورده است. از همین رو، معرفی نان‌های خشک و محلی، شیوه‌های پخت سنتی و تفاوت‌های منطقه‌ای، فرصتی برای پاسداشت دانشی است که نسل‌به‌نسل منتقل شده است. در مراسم اختتامیه نیز مجید دوستعلین (نماینده مردم کرمان و راور در مجلس شورای اسلامی)، بااشاره‌به جایگاه نان در آموزه‌های دینی، بر اهمیت آن تأکید کرد و خواستار تشویق نانوایان به پخت نان کامل شد. او همچنین به طرح موضوع نان کامل در جلسات کمیسیون اصل ۹۰ مجلس اشاره کرد. این‌موضوع می‌تواند یکی از محورهای جدی دوره‌های آینده جشنواره باشد؛ به‌ویژه اگر بخش‌های آموزشی و تخصصی با حضور کارشناسان تغذیه، متخصصان آرد و نان، نانوایان و فعالان سلامت طراحی شود. البته ادعاهای مربوط به آثار سلامت‌بخش نان کامل و میزان کاهش بیماری‌ها، نیازمند بررسی و استناد دقیق علمی است و بهتر است در برنامه‌های آموزشی جشنواره با داده‌های معتبر و توضیحات کارشناسی ارائه شود.
جشنواره‌ای بزرگ؛ با ضرورت ارتقای کیفیت تجربه بازدیدکننده
استقبال گسترده مردم و افزایش حضور فعالان حوزه غذا، دو نقطه قوت مهم این دوره بود. بااین‌حال، موفقیت یک جشنواره صرفاً با تعداد غرفه‌ها یا شمار بازدیدکنندگان سنجیده نمی‌شود. کیفیت معرفی محصولات، امکان گفت‌وگو با تولیدکنندگان، دسترسی به اطلاعات دقیق درباره منشأ و روش تهیه خوراک‌ها، رعایت اصول بهداشتی و فراهم‌بودن شرایط مناسب برای بازدیدکنندگان نیز بخشی از معیارهای ارزیابی چنین رویدادی است. در جشنواره‌ای با این وسعت، انتظار می‌رود برای هر استان و شهرستان، اطلاعاتی درباره نام محصول، پیشینه فرهنگی، مواد اولیه و شیوه پخت ارائه شود. برگزاری کارگاه‌های زنده پخت نان، نمایش تفاوت آردها و تنورها، معرفی نان‌های کمترشناخته‌شده و ثبت روایت استادکاران محلی نیز می‌تواند تجربه بازدید را از تماشای غرفه‌ها فراتر ببرد. همچنین لازم است در دوره‌های آینده، میان بخش‌های فروش، معرفی فرهنگی، آموزش و سرگرمی، توازن روشنی برقرار شود تا بازدیدکننده بتواند با هدفی مشخص در جشنواره حرکت کند و در پایان، چیزی بیش از تجربه خرید و چشیدن طعم‌های تازه با خود ببرد.
از چهارروز استقبال تا یک دستاورد ماندگار
محسن تویسرکانی، شهردار کرمان، در مراسم اختتامیه از برنامه‌ریزی برای برگزاری رویدادهای بیشتر در شهر خبر داد و بر ظرفیت پردیسان قائم برای میزبانی رویدادهای جمعی تأکید کرد. او همچنین از تلاش مجموعه‌های شهرداری و دستگاه‌های همراه در برگزاری جشنواره قدردانی کرد. در پایان این مراسم، از چهار صاحب غرفه تقدیر شد که سه نفر ازسوی دبیرخانه جشنواره شایسته تقدیر شناخته شده بودند و یک غرفه نیز با انتخاب مردم موردتقدیر قرار گرفت. این پایان، می‌تواند آغاز مرحله‌ای مهم‌تر باشد: تبدیل تجربه چهارمین جشنواره ملی نان به برنامه‌ای مستمر برای حمایت از تولیدکنندگان محلی، معرفی نان‌های در معرض فراموشی، تقویت مشاغل خانگی و روستایی و گسترش گردشگری خوراک در کرمان. جشنواره امسال نشان داد که نان و غذا ظرفیت گردهم‌آوردن مردم، معرفی فرهنگ‌های گوناگون و ایجاد نشاط اجتماعی را دارند؛ اما برای ماندگارشدن این دستاورد، لازم است تجربه‌های موفق ثبت و ارزیابی شوند، ضعف‌ها بدون تعارف موردبررسی قرار گیرند و برنامه‌ریزی دوره بعد بر پایه همین ارزیابی‌ها انجام شود. چهارمین جشنواره ملی نان کرمان، سفره‌ای به وسعت ایران گشود؛ سفره‌ای که ارزش واقعی آن نه فقط در شمار غرفه‌ها و بازدیدکنندگان، بلکه در میزان توانایی‌اش برای حفظ هویت غذایی، حمایت از تولیدکنندگان و انتقال میراث نان به نسل‌های آینده سنجیده خواهد شد.