اتاق مشاوره
چه‌کسانی از بازار داغ شایعات سود می‌برند؟
می‌گویند شایعه همچون آب دریاست؛ یعنی هرچه نوشیده شود، بیشتر ایجاد عطش میکند؛ چراکه معمولاً شایعه، ایجاد ترس و نگرانی در جامعه میکند و مردم به‌علت عدم‌دسترسی به اطلاعات دقیق، به آن پناه برده و آن‌را دهان‌به‌دهان نقل کرده و گاه بر آن می‌افزایند. به‌گزارش آنا؛ طبق بررسی کارشناسان، جامعه ما آسیب‌پذیری شدیدی نسبت به رواج شایعات دارد و این آسیب‌پذیری، با بروز حوادث و بحران تشدید می‌شود. روح‌الله مهرجو؛ استاد دانشگاه و پژوهشگر اجتماعی دراین‌رابطه می‌گوید: «در جامعه ما اغلب شایعه‌سازی را می‌توان در سه بخش دسته‌بندی کنیم: شایعاتی که با نیات سیاسی، اقتصادی یا شیطنت ساخته و منتشر می‌شوند و هرکدام نیت و عملکردی جداگانه دارند. کرونا هم از این‌مقوله جدا نیست و بهانه‌ای برای هر‌یک‌از نیات بالا بود». این پژوهشگر اجتماعی بابیان‌اینکه جناح‌های سیاسی، از هر فرصتی برای واردکردن ضربه به جناح مقابل؛ به‌ویژه‌آنکه در رأس قدرت هم باشد، استفاده خواهند کرد، ادامه داد: «دراین‌زمینه مثلاً کرونا نیز برخی از شایعات به‌نیت ضربه‌زدن به دولت و سیاست‌های آن‌ها بود و حتی یکی از دلایلی که دونالد ترامپ در انتخابات آمریکا شکست خورد، همین کرونا بود». این استاد دانشگاه بابیان‌اینکه قطعاً افرادی هم بودند و هستند که تنها به‌دلایل تفریح یا شیطنت مواردی از شایعه را نشر دادند، می‌گوید: «این‌روزها هم که به‌لطف اینترنت و فضای مجازی، بازار شایعه‌سازی بسیار‌داغ است و به‌سرعت می‌توان یک خبر را منتشر کرد و به‌مانند ویروس کرونا شیوع داد». وی بیان میکند: «دامن‌زدن به شایعات در جوامع، دلایل بسیار و متنوع دارد: دلیل اول، دانایی‌ست. قبل از توضیح آن باید بگویم که دانایی با سواد متفاوت است. آنچه ما به آن فرهنگ بالا و جامعه توسعه‌یافته می‌گوییم، نیازمند شهروند دانا و آگاه است. بسیار افراد هستند که مدرک دانشگاهی دارند؛ اما درک لازم برای ایفای نقش یک شهروند را ندارند». مهرجو بابیان‌اینکه افرادی هم که بازار شایعات را دوست دارند، درک لازمی از مسائل اجتماعی و مسئولیتی که برعهده دارند، به‌دست نیاوردند، اظهار میکند: «ازاین‌رو، ما شاهد اتفاقاتی در جامعه هستیم که به آن، بی‌فرهنگی می‌گوییم. البته یکی از دلایل اصلی آن عدم‌رشد اقتصادی‌ست. توسعه اقتصادی، زیربنای توسعه سیاسی و اجتماعی جامعه است و این‌مسئله را باید جدی انگاشت و تاجایی‌که می‌توان گسترش داد تا همه نسبت به آن حساس شوند و به دغدغه‌ای همگانی بدل شود. قطعاً برای رسیدن به جامعه ایدئال، به برنامه‌ریزی برای رشد اقتصادی نیاز داریم». این پژوهشگر اجتماعی درخصوص نقش فضای مجازی درخصوص شایعات اظهار میکند: «قطعاً نوع شایعه در دنیای امروز با گذشته متفاوت است. یکی از دلایلی که در ایام قبل از توسعه فناوری دلیل شایعات بی‌اطلاعی مردم از واقعیت‌ها و سطح پائین دانش و آگاهی بود؛ اما امروز شایعات قدیمی خنده‌دار است و دروغ‌ها هم به‌اندازه شبکه مجازی بزرگ شدند و گاه تشخیص واقعیت را دشوار می‌کنند». وی ادامه داد: «هربار که در جامعه با یک چالش مواجه می‌شویم، سخنگویان و مسئولان مربوطه اعلام می‌کنند که مردم اخبار را از صداوسیما دنبال کنند و به سایر رسانه‌ها توجه نکنند. این اتفاق یعنی رسانه‌های دیگر؛ به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی ممکن است مورد سوءاستفاده قرار گرفته و اخبار نادرستی با نیت‌هایی که پیش‌ازاین دسته‌بندی کردیم، منتشر می‌شود؛ بنابراین، مردم بدانند که آن دستگاه صرفاً اخبار خود را از صداوسیما منعکس میکند و تنها آن معتبر است». این استاد دانشگاه بیان میکند: «فضای مجازی به‌دلیل‌اینکه هر عضو آن نیز می‌تواند فرستنده و دریافت‌کننده باشد، به‌قدری گسترده شده که کنترل آن ساده نیست». وی بیان میکند: «هنوز برخی‌ازافراد اهمیت اصالت منبع خبری و صحت آن‌را نمی‌دانند و هر سخنی را صرف‌اینکه در اینترنت و یک شبکه اجتماعی آمده، می‌پذیرند. به‌راحتی می‌توان یک شایعه درباره کمبود یک کالای اساسی در شبکه مجازی رواج داد که صحیح نباشد؛ اما با هجوم مردم به بازار برای تأمین آن، کمبود فرضی محقق شود و این، مشکل بزرگی‌ست». به‌نظر می‌رسد در دنیای توسعه روزافزون رسانه‌هایی که نیاز به مجوز ندارند و امکان کنترل صددرصدی آن وجود ندارد و درشرایطی‌که خبر کذب یا اشتباه به‌راحتی می‌تواند هزاران‌بار تکثیر؛ به‌ویژه در بحران‌ها موجب التهاب بیشتر جامعه شود، فرهنگ‌سازی و اطلاع‌رسانی درخصوص دامن‌نزدن به شایعه‌ها و پیگیری اخبار از منابع موثق، امری ضروری به‌نظر می‌رسد.