قفسه
انتشار دو اثر پژوهشی از «جواد انصافی» درباره آیین‌های ایرانی و هنرمندان شادی‌آفرین
مهین نوبخت
«جواد انصافی» بازیگر، کارگردان و پژوهشگر تئاتر، در دو کتاب «جشن تیرگان و نمایش سیاه‌بازی تیر» و «سامبولی بلیکم؛ فرهنگنامه هنرمندان و شادی‌آفرینان ایران‌زمین»، به بازشناسی آیین‌های کهن ایرانی و ثبت تاریخ هنرمندان طنزپرداز و شادی‌آفرین کشور پرداخته. «انصافی» که سال‌ها در عرصه نمایش‌های سنتی فعالیت و درباره فرهنگ نمایشی ایران پژوهش کرده، در «جشن تیرگان و نمایش سیاه‌بازی تیر» به معرفی یکی از جشن‌های کهن ایرانی پرداخته است. جشن تیرگان در 13 تیرماه برگزار می‌شود و با روایت «آرش کمانگیر»؛ نماد فداکاری و عشق به میهن، پیوند دارد. «انصافی» درتوضیح پیشینه جشن تیرگان به‌روایت آرش کمانگیر اشاره می‌کند؛ که برای بازگردانی مرزهای قبلی ایران، تیر خود را رها می‌کند و جانش را در راه میهن از دست می‌دهد. او دراین‌پژوهش، جشن تیرگان را از چهار منظر تاریخی، اسطوره‌ای، دینی و اجتماعی و آیینی بررسی کرده و به موضوعاتی همچون دفاع از سرزمین، همبستگی ایرانیان، آب، باران‌خواهی؛ و پیوند این جشن با کشاورزی و طبیعت پرداخته است. در پایان کتاب نیز نمایشنامه‌ای در قالب سیاه‌بازی آمده است که موضوعات و آیین‌های مرتبط با تیرگان را با زبان طنز و نمایش بازآفرینی می‌کند. دومین اثر او باعنوان «سامبولی بلیکم؛ فرهنگنامه هنرمندان و شادی‌آفرینان ایران‌زمین» حاصل سال‌ها تحقیق و گردآوری اطلاعات است و درحدود ۷۵۰ صفحه منتشر شده است. «انصافی» دراین‌مجموعه تلاش کرده هنرمندان فعال در عرصه طنز و شادی‌آفرینی را از دوره‌های تاریخی؛ ازجمله دوره اشکانیان تا روزگار معاصر، معرفی و با نگاهی استانی، سهم هنرمندان مناطق مختلف ایران را دراین‌حوزه ثبت کند. این فرهنگنامه گونه‌هایی متنوع از هنرهای شادی‌آفرین؛ ازجمله سیاه‌بازی، کمدی‌خوانی، پیش‌پرده‌خوانی، تقلید صدا و استندآپ را دربرمی‌گیرد. یکی از بخش‌های قابل‌توجه کتاب، بررسی کمدی‌خوانی و تأثیر آن بر موسیقی، تئاتر، سینما، رادیو و تلویزیون است. «انصافی» دراین‌بخش به هنرمندان و خوانندگانی مانند ایرج، سخایی، جمال وفایی و بدیع‌زاده اشاره می‌کند و نقش کمدی‌خوانی را در گسترش طنز و شادی در فرهنگ عمومی ایران موردتوجه قرار می‌دهد. هدف اصلی نویسنده از تدوین فرهنگنامه، ایجاد مرجعی برای شناخت هنرمندان طنزپرداز و شادی‌آفرین ایران و ثبت نام کسانی است که در شهرها و استان‌های مختلف، با هنر خود به شادی مردم پرداخته‌اند؛ هنرمندانی که بخشی از تاریخ هنر مردمی و نمایشی ایران را شکل داده؛ اما بسیاری‌ازآن‌ها کمتر در منابع مکتوب معرفی شده‌اند. این دو اثر، در کنار معرفی آیین‌های ایرانی و چهره‌های هنری، تلاشی برای حفظ میراث نمایشی، ثبت تاریخ شفاهی هنر ایران و انتقال تجربه نسل‌های گذشته به هنرمندان و پژوهشگران آینده به‌شمار می‌روند.