آبانگان؛ نگهبان پاکی و بی‌آلایشی

«آبان»؛ ایزد بانوی آب‌های روی زمین و نگاهبان پاکی و بی‌آلایشی در جهان هستی‌ست. «آناهیتا» در اسطوره‌های ایرانی، از تابناک‌ترین چهره‌ها و از کارآمدترین نقش‌ورزان است و در «اوستا»، سرود بلند و زیبایی به‌نام «آبان یشت» با خیال نقش‌هایی دلپذیر، ویژه ستایش اوست: اوست برومندی که همه‌جا بلندآوازه است؛ در بسیار فرهمندی، همچند همه آب‌های روی زمین است. اوست زورمندی که از کوه هکر به دریای فراخ کرت ریزد. من اهورامزدا به نیروی خویش، هستی بخشیدم تا خانه، روستا، شهر و کشور را بپرورم و پشتیبان و پناه بخش و نگاهبان باشم. «مسعود سعد» می‌فرماید:
آبان روز ست روز آبان
خرم گردان به آب رز، جان
ماه آبان چو آب جوی ببست
آب انگور باید اندر دست
برخی محققان میان عنصر آب با اسطوره‌های «جام مقدس» و «فر» پیوند رازآمیزی یافته‌اند که هنوز چنان‌که باید درباره آن کاوشی صورت نگرفته؛ به‌ویژه ارتباط فر با دریای فراخکرت در افسانه افراسیاب در شاهنامه بیشتر آشکار می‌شود. معانی نمادین آب را می‌توان سه مضمون اصلی چشمه حیات، وسیله تزکیه و مرکز حیات دوباره خلاصه کرد. این معانی و جنبه‌های اساطیری و آیینی آب در فرهنگ ایران و ملل گوناگون به صور مختلف آشکار شده. عنصر آب دو فرشته نگهبان دارد: «اپم نپات» و دیگری «آناهیتا» یا «ناهید» که به‌عنوان فرشته مخصوص آب از آن یاد می‌شود و در «آبان یشت» از جلال و عظمت او سخن رفته. اسم کامل این فرشته «اردو یسور ناهید» است و چون مؤنث است، گاهکلمه «بانو» را هم به اول آن اضافه می‌کنند. امام‌صادق(ع) می‌فرمایند: «مزه آب، مزه زندگی‌ست»؛ و در قرآن مجید ۶۳‌بار کلمه «ماء» به‌کار رفته و از جهات مختلف موردتوجه گرفته. اشعار مختلفی درباره آب و ارزش آن سروده شده؛ «ناصرخسرو» می‌فرماید:
چیست آن لشکر فریشتگان
که بیایند از آسمان پران
سوی آن مرده‌ای که زنده شود
چون بشویندش آن فریشتگان
چیست آن مرده فریشته‌خوار
به بهار و به تیر و تابستان
در زبان فارسی: نوش، انوش و نوشابه یا آب زندگانی، یا آب، چشمه‌ای‌ست که هرکس از آن بخورد زندگانی جاوید یابد. اندیشه بقا و زیستن جاودانی، آدمی را برآن‌داشته که در افسانه و تاریخ راه‌هایی به‌سوی عمرِ ابد بکشاند و اگرنه در عالم واقع، لااقل در ضمیر و خیال خویشتن برای تحقق آن بکوشد. به‌گواهی تاریخ و روایات؛ این اندیشه در ایران به صور گوناگون وجود داشته. در اعتقادات مردمی، چشمه آب زندگانی، چشمه‌ای‌ست که هر‌کس از آن بخورد یا تن در آن بشوید، آسیب‌ناپذیر و جاودانه می‌شود. «اسکندر» در جستجویش ناکام ماند و «خضر» از آن نوشید و جاودانه شد. به‌همین‌جهت گاه از این چشمه به «آب خضر» و «چشمه خضر» یاد شده است. عرفا گویند سخنان «خضر» به‌منزله آب حیات است. «عراقی» می‌فرماید:
ساقی بده آب زندگانی
پیش آر حیات جاودانی
مِی ده که نمی‌شود میسر
بی آب حیات زندگانی
هم خضر خجل هم آب حیوان
چون از خط و لب شکرفشانی
پیرامون آب حیات به‌نام‌های دیگر آب حیوان، آب خضر، چشمه حیوان (حیات)، چشمه زندگانی؛ و حتی «آب اسکندر» نیز یاد شده است. «عطار» می‌فرماید:
آب حیوان چون به تاریکی در ست
جام‌جم در جنب جان خواهد نهاد
چون به تاریکی در ست آب حیات
گنج وحدت در بن چاهت دهند
«حافظ» می‌فرماید:
دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند
وندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند
آب حیوان اگر این‌است‌که دارد لب دوست
روشن است اینکه خضر بهر سرابی دارد
فرشته آب، خود آب است. واژه آب که جمع آن آبان است، در اوستا و پهلوی آب و در سانسکریت (آپه) و در فارسی هخامنشی (آپی) است. فرشته آب (آناهیتا) به‌معنای آلوده‌نشده و بی‌آلایش، بدون عیب و پلیدی‌ست، او فرشته باران، باروری، محبت، برکت و عزیزکرده ایرانیان است. «آناهیتا» در ماه آبان پدید آمد تا به آبیاری و تقسیم آب؛ مایه حیات زندگی انسان‌ها به تمام نقاط ایران‌زمین بپردازد. ایرانیان معتقدند آب «فهیم» است و خیلی‌ها با آب دریا و آب چاه حرف می‌زنند و درد‌دل می‌کنند. مقاله‌ای می‌خواندم که ژاپنی‌ها سلول‌های آب را زیر دستگاهی چندین‌برابر میکروسکوپ قوی‌تر گذاشته‌اند و در جاهایی‌که الحان خوب مثل صدای بلبل و موسیقی بوده، سلول‌های آب مانند گل، باز شده و هرچیزی را می‌پذیرند و می‌توانند انتقال دهند؛ ولی در جاهایی‌که جنگ‌وجدال و صداهای ناهنجار است، خود را جمع کرده و چیزی را نمی‌پذیرند. این خود ثابت می‌کند افکار ایرانیان درست است.
ویژگی مهم جشن‌ها و مراسم ایران قدیم در احترام، نگهداری و پاسداشت همه طبیعت است و هیچ اثری از بدرفتاری و خشونت نسبت به گیاهان و حیوانات و طبیعت نیست؛ و شادی و سرور، پایه اصلی تمام جشن‌های ایرانی‌ست. شادی، نیروی روانی و جسمی انسان را افزایش می‌دهد. افزودن کارایی و نیک‌گرداندن روان می‌تواند آثار شگفت‌انگیزی داشته باشد. شادکردن مردمان، از دشواری‌های پایه‌ای «روانشناسی نوین» است. پژوهشگران روان به‌این‌باور رسیده‌اند که خندیدن و شادی‌کردن، پایه‌های اندیشه و زندگی انسان را دگرگون کرده؛ شادبی، استواری، دلیری و تندرستی در تن و روان می‌آفریند و آرامش و نیروی درونی برای زندگی‌کردن به‌همراه می‌آورد. «ایا ثرمه» (اوستایی) به‌معنای آغاز سرما و جشن میانه پاییز است و از جشن‌های گاهنباری که در میانه فصل پاییز (15 آبان‌) برگزار می‌شده. این جشن هنوز در بین مردم کرمانشاه برگزار می‌شود و از ویژگی مراسم این جشن می‌توان خواندن دعا و شادی و پختن خروس به شمارگاه فرزندان خانواده نام برد. در اکثر شهرهای ایران، در آبان‌ماه «جشن انار» برگزار می‌شود؛ برای چیدن انار و استفاده از آن رب انار، لواشک، آب انار، از پوست انار در رنگرزی فرش استفاده می‌کنند. این‌میوه سرشار از ویتامین‌های «ب» بوده و سلامت قلب، کنترل قند و فشارخون، کاهش خطر ابتلابه‌سرطان، درمان کم‌خونی، درمان اسهال و مشکلات سوءهاضمه، کاهش کلسترول برای کبد چرب و ... است. شهرهایی که در آبان‌ماه «جشن انار» می‌گیرند: ساوه، گیلان، اصفهان، شهرضا، شیراز، یزد، عقدا، کرمان، کردستان، هورامان، کرمانشاه، پاوه، سمنا، خراسان و ... هستند. در بعضی شهرها زمان انارچینی و بعضی شهرها طی شب یلدا «فال انار» می‌گیرند: پسرهای دم‌بخت دور سینی انار می‌نشینند و نیت کرده؛ هر‌یک، اناری انتخاب می‌کنند. تاج انار (سر انار) را بریده و چند‌دانه می‌خورند. اگر شیرین بود، یک بخت شیرین یعنی همسری خوش‌زبان و خوش‌برخورد و همه‌فن‌حریف قسمتشان می‌شود. اگر ملس بود، یک همسر نسبتاً خوب و کاردان؛ و اگر ترش بود، همسری تندوتیز قسمتشان می‌شود! هنگام انتخاب انار نیز این شعر را می‌خوانند: انار دونه‌دونه/ مثل یاقوت می‌مونه/ یک دونه‌ای از انار/ بردار و با خود بیار/ چراکه بختت باز می‌شه/ زندگیتم آغاز می‌شه/ انار میوه بهشته/ تو آسمون نوشته/ انار سرخ تاج‌گلی/ داره هزار‌تا مرواری.