چرا باید کتاب «از چشمه تا دریا» را بخوانیم؟
نخستین کتاب در سیر دگرگونی شعر هزارساله زنان
شادی امینی
«از چشمه تا دریا، از رابعه تا ژاله» در سال ۱۴۰۳ به‌همت نشر «نگاه معاصر» منتشر شد؛ کتابی مصور درباره سیر دگرگونی شعر زنان از رابعه تا ژاله قائم‌مقامی. نویسنده آن، دکتر «یاسمن آرنگ» پیش‌ازاین کتاب‌هایی در حیطه شعر زنان نوشته یا گردآوری کرده است؛ همچون دیوان ژاله قائم‌مقامی (۱۳۸۸، اصفهان: نشر ادب امروز)، بیدار خاموش (۱۳۹۳، تهران: نشر برزآفرین). همچنین مقالاتی در همایش‌ها و مجلات علمی مختلف (همچون دانشنامه ایرانیکا) درباره شعر زنان منتشر کرده که درباره شاعرانی نظیر مهری هروی، پادشاه خاتون، رشحه اصفهانی، ملولی، پروین اعتصامی، زنددخت، ژاله قائم‌مقامی و سپیده کاشانی نوشته و با نگاه علمی به شعر زنان (موضوعی که کمتر موردپژوهش قرار گرفته) پرداخته. «آرنگ» در مقدمه «از چشمه تا دریا» اشاره کرده که بیش از 20سال به تحقیق و نگارش اثر اختصاص داده. اولین‌بار است کتابی به کلیات شعر زنان از ابتدای تاریخ ادب فارسی یعنی 100سال‌پیش تاکنون می‌پردازد و سیر شعر زنان ازمنظر ادبی و زیبایی‌شناسی و دگرگونی درون‌مایه و رویکرد و نگاه زنان به مسائل مختلف را بازمی‌نماید. این کتاب، در ۲۳۲ صفحه با معرفی و بررسی شاعران شاخص ادوار مختلف به‌نگارش درآمده است. اگر به تاریخ ادبیات کشورهای مختلف سر بزنید، اولین شاعران و نویسندگان زن شاخص آن معمولاً مربوط به یک یا نهایتاً دوقرن‌اخیر هستند؛ اما در تاریخ ادبیات فارسی، مهم است که شاعران زن فراوانی نام‌آور بوده‌اند که اولین آن‌ها 1000سال‌پیش در شرق ایران می‌زیسته. تعداد این زنان درحدی‌ست که سیر دگرگونی و مسیر دشوار آن دراین‌کتاب بررسی و نشان داده شده. «از چشمه تا دریا» مخاطب عمومی و علاقه‌مند به ادبیات را با تاریخ گمنام شاعران زن بزرگی که مورد بی‌مهری تاریخی قرار گرفته‌اند و شعرشان از چندین‌لایه تبعیض گذشته تا با کنکاش نویسنده از میان اوراق فراموش‌شده به عرصه خوانش بیایند، پیوند می‌دهد. چه افتخاری بیش‌ازاین‌‌که در ساخت بنای شعر فارسی از آغاز پیدایش، زنان شاعر اندیشمند و ژرف‌اندیش نقش داشته‌اند. نویسنده برای اولین‌بار شعر زنان را به چهاردوره مشخص تقسیم کرده که گرچه از سبک‌های معروف شعر فارسی، خراسانی، عراقی، هندی، بازگشت و مشروطه و معاصر جدا نیست؛ اما درعین‌حال، به‌سبب جنسیت شاعران مسیر دیگری را طی می‌کند. در فصل اول، به جنسیت و شعر پرداخته شده و تنگنای زنان را برای باسواد‌شدن، شاعری و ماندگاری اشعار بیان کرده. فصل دوم، شعر دوره اول زنان، بی‌پرده‌گویی نام گرفته؛ دوره‌ای که شعر زنان به‌سان چشمه‌ای خودجوش و غریزی آغاز شده با شاعرانی مانند رابعه بلخی، مهستی گنجوی، دختر کاشغری، عایشه سمرقندی و ... شناخته می‌شود. فصل سوم، دومین‌دوره شعر زنان، با نام در پرده‌گویی از ابتدای قرن هفتم تا نیمه قرن سیزدهم را دربرمی‌گیرد که خود به سه بخش تقسیم شده و با شاعرانی همچون پادشاه خاتون، جلال خاتون، دختر سالار، جهان‌ملک خاتون، مهری، بیجه منجمه، تونی، حیاتی، زیب‌النسا، رشحه اصفهانی، مستوره کردستانی، حیران دنبلی و ... شناخته می‌شود. فصل چهارم شعر دوره سوم با نام آغاز خودگویی‌ست که تا پایان قرن سیزده خورشیدی ادامه دارد و شاعرانی مانند ملولی، فاطمه شاهین فراهانی، شاهدخت ملایری، فخر عظمی ارغون، مهرتاج رخشان، نیم‌تاج سلماسی، جنت، شمس کسمایی و ... دراین‌سبک شعر می‌سرودند. فصل پنجم شعر دوره چهارم را باعنوان خودگویی بررسی می‌کند که به شعر سده چهاردهم، شعر معاصر اختصاص دارد و با بررسی شعر زنددخت و مرکزیت شعر ژاله قائم‌مقامی بررسی دوره‌های شعری زنان به‌پایان می‌رسد. دراین‌کتاب نه‌تنها خواننده با بررسی ادبی اشعار زنان؛ که با دلایل اجتماعی و سیاسی دگرگونی مضمون و حتی آرایه‌های ادبی و فنون ادبی نیز آشنا می‌شود. مثلاً سبک عفت‌سرایی که از قرن هفتم در شعر زنان به‌دلایل اجتماعی پدیدآمده و تا دوره معاصر ادامه یافته. نویسنده با سیطره بر شعر زنان، به چرایی پدیدآمدن یا کاربرد ترکیبات خاص در دوره‌های مختلف شعر زنان پرداخته است. این اثر، به پرسش‌های مختلف علاقه‌مندان به شعر زنان نیز پاسخ می‌دهد: اینکه شعر زنان چه موضوعاتی را دربرمی‌گیرد؟ آیا موضوعات علمی، فلسفی، اجتماعی و سیاسی در شعر زنان وجود دارد؟ از چه‌زمانی شروع شده؟ ستایش، مدح و پند در شعر زنان چه جایگاهی دارد؟ آیا عشق مجازی در شعر زنان جایی دارد؟ معشوق زنان در شعر آیا مردان بوده‌اند؟ چگونه توصیف شده‌اند؟ آیا نام محبوب زنان در شعر آورده شده؟ زیبایی محبوب شاعران زن چه ویژگی‌هایی داشته است؟ آیا معشوق زنان به همان تعبیرات شعر مردان وصف شده؟ معیار زیبایی معشوق شاعران زن از 1000سال‌پیش تاکنون چه تغییراتی داشته است؟ عرفان و معشوق ازای در شعر زنان از چه‌زمانی و در شعر چه شاعرانی رخ نموده؟ آیا زنان در شعرشان به محدودیت‌ها و چالش‌های خود به‌عنوان جنس دوم اشاره کرده‌اند؟ نخستین شاعر مدافع حقوق زنان کیست؟ فردیت و خود زنانه در شعر زنان وجود دارد یا همواره زنان ناچار به پنهان‌کردن خویشتن خویش بوده‌اند؟ و ده‌ها سؤال چالش‌برانگیز دیگر که دراین‌اثر به آن‌ها برای اولین‌بار پرداخته شده. با مطالعه این اثر، با داستان پرپیچ‌وخم و پررمزوراز و ناگفته زنان شاعری آشنا می‌شویم که برای ماندگاری در تاریخ ادب فارسی با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو بوده‌اند و در هر دوره با اتخاذ راهکارهای متفاوت سعی در سرودن و گذاشتن ردی از خود بوده‌اند. کتب تاریخ ادبیات مردان معمولاً از آوردن نام زنان شاعر خودداری کرده‌اند؛ و کوشش این نویسنده، برای بیرون‌کشیدن نام و شعر زنان، نقدوبررسی اشعار با نگاهی جامعه‌شناختی و زیباشناختی بسیارارزشمند است.