کتاب‌های گربه‌محور ژاپنی چگونه موج تازه‌ای در ادبیات ایجاد کردند؟
موج انتشار ترجمه آثار ادبی ژاپنی با محوریت گربه‌ها در آمریکا به یکی از جریان‌های پرطرفدار بازار کتاب تبدیل شده است؛ روندی‌که از رمان‌های آرامش‌بخش و داستان‌های فانتزی تا آثار کلاسیک و خاطرات نویسندگان سرشناس را دربرگرفته و ناشران آمریکایی را به جست‌وجوی گسترده‌تر در ادبیات ژاپن برای یافتن داستان‌هایی با حضور گربه‌ها ترغیب کرده است. به‌گزارش ایبنا (از نیویورک‌پست)؛ در ژاپن، ۲۲ فوریه روز ملی گربه نام‌گذاری شده است؛ زیرا تلفظ واژه‌های «دو» و «میو» در زبان ژاپنی به یکدیگر شباهت دارد و تاریخ ۲۲/۲۲ به‌نوعی روز «میو میو میو» محسوب می‌شود؛ اما به‌نظر می‌رسد ناشران آمریکایی برای جشن‌گرفتن روز گربه بهانه‌ای فراتر از یک‌روز در سال پیدا کرده‌اند. اکنون در قفسه‌های کتاب‌فروشی‌های آمریکا، شمار زیادی از کتاب‌های ترجمه‌شده ژاپنی با تصویر گربه روی جلد دیده می‌شود.
موج تازه کتاب‌های ژاپنی با موضوع گربه در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه یافته و نشانه‌ای از فروکش‌کردن آن دیده نمی‌شود. «به کلینیک گربه کوکورو خوش‌آمدید»، «کافه گربه پیام‌رسان» و «هر کتاب‌فروشی به یک گربه نیاز دارد» از جمله آثار تازه‌ای هستند که دراین‌موج منتشر شده‌اند. البته این کتاب‌ها را نباید باعنوان دیگری به‌نام «نه زندگی یک گربه کتاب‌فروشی» اشتباه گرفت. گربه‌ها به یک ژانر خاص محدود نمانده‌اند و حتی در رمان‌های جنایی ژاپنی نیز حضور پیدا کرده‌اند؛ ازجمله کتاب «بازی گربه و قاتل». تازه‌ترین اثر این‌مجموعه نیز یک کتاب خاطرات ادبی از هاروکی موراکامی، نویسنده سرشناس ژاپنی، باعنوان «رهاکردن یک گربه» است. موراکامی که سال‌هاست از او به‌عنوان یکی از نویسندگان مطرح و ناکام در دریافت جایزه نوبل ادبیات یاد می‌شود، صرفاً به موج محبوبیت گربه‌ها نپیوسته است. فیلیپ گابریل، مترجم قدیمی آثار او، به نیویورک‌پست گفته است که علاقه موراکامی به گربه‌ها از مدت‌هاپیش شناخته شده است؛ هرچند این نخستین‌بار است که نام یک گربه در عنوان یکی از کتاب‌های او قرار می‌گیرد. گربه‌ها در آثار مختلف موراکامی حضور دارند و در رمان‌هایی مانند «کافکا در کرانه»، «وقایع‌نگاری پرنده کوکی» و «۱Q۸۴» گاهی همچون دریچه‌ای به‌سوی واقعیت یا بُعدی دیگر عمل می‌کنند و گاهی زمینه‌ساز ورود شخصیت‌ها به جهان‌های متفاوت می‌شوند. در کتاب خاطرات جدید او، خوانندگان برای نخستین‌بار با بخشی از پیشینه شخصی علاقه این نویسنده به گربه‌ها آشنا می‌شوند. البته موراکامی تنها نویسنده ژاپنی نیست که گربه‌ها در جهان ادبی او جایگاه ویژه‌ای دارند. نیک بردلی، نویسنده کتاب «گربه و شهر» و پژوهشگر ادبیات ژاپن، رساله دکتری خود را درباره حضور گربه‌ها در ادبیات ژاپنی نوشته است. به‌گفته بردلی؛ حضور گربه‌ها در ادبیات این‌کشور دست‌کم به هزارسال‌پیش بازمی‌گردد. در «داستان گنجی» که اغلب از آن به‌عنوان قدیمی‌ترین رمان جهان یاد می‌شود، گربه‌ای نقشی کلیدی در یکی از صحنه‌های داستان ایفا می‌کند. در یکی از بخش‌های مهم این اثر، گربه‌ای بازیگوش از میان پرده‌ای عبور می‌کند که قرار بوده شاهزاده‌ای را از دید دیگران پنهان نگه دارد. این اتفاق شاهزاده را درمعرض‌دید مردی قرار می‌دهد و زمینه‌ساز رابطه‌ای عاشقانه و سرانجامی فاجعه‌بار می‌شود. این صحنه و نقش گربه در آن، به یکی از مشهورترین تصاویر داستان گنجی تبدیل شده و بارها در طومارهای مصور و نقاشی‌های بعدی به‌تصویر درآمده است. تصاویر چندصفحه‌ای گربه‌ها در کتاب «رهاکردن یک گربه» موراکامی نیز یادآور همین سنت ادبی است. این تصاویر به گسترش کتابی کمک کرده‌اند که دراصل نسخه‌ای از یک مقاله چندصفحه‌ای منتشرشده در مجله نیویورکر بوده و محتوای آن در نسخه کتابی تقریباً بدون تغییر باقی مانده است. تاریخ حضور گربه‌ها در ژاپن حتی از داستان گنجی نیز قدیمی‌تر است. این حیوانات بومی ژاپن نیستند و در قرن ششم میلادی همراه با کشتی‌های مبلغان بودائی وارد این‌کشور شدند. گربه‌ها در معابد برای شکار موش‌هایی به‌کار گرفته می‌شدند که به متون مقدس بودائی آسیب می‌زدند. پیوند گربه‌ها با فضاهای مذهبی و کمیاب‌بودن آن‌ها درآن‌دوران، به‌سرعت این حیوانات را به حیوانات خانگی محبوب طبقه اشراف تبدیل کرد. این علاقه همچنان در میان صاحبان قدرت در ژاپن دیده می‌شود. امپراتور کنونی این‌کشور دو گربه نجات‌یافته از شرایط نامناسب دارد و سانائه تاکایچی، نخست‌وزیر ژاپن نیز آشکارا از علاقه خود به گربه‌ها سخن گفته است. گربه اشرافی ژاپنی بعدها به شخصیت اصلی یکی از آثار برجسته طنز سیاسی این‌کشور تبدیل شد. ناتسومه سوسه‌کی در رمان سال ۱۹۰۵ خود باعنوان «من یک گربه هستم»، از زبان گربه‌ای طعنه‌زن، تأثیرات فرهنگ غرب بر جامعه ژاپن را به‌نقد کشید. این کتاب چنان تأثیرگذار بود که محبوبیت پایدار ضمیر شخصی قدیمی «واگهای» را به آن نسبت می‌دهند؛ واژه‌ای که در زبان ژاپنی معادل نوعی ضمیر متکبرانه و سلطنتی است و در رمان برای نشان‌دادن خودبزرگ‌بینی راوی گربه به‌کار رفته است. این واژه اکنون در بازی‌های ماریو و لوئیجی نیز برای شخصیت باوزر، دشمن سرسخت آن‌ها، استفاده می‌شود. بیش از یک‌قرن پس از انتشار این رمان، گربه سوسه‌کی باردیگر به‌لطف موج تازه محبوبیت آثار ژاپنی با محوریت گربه‌ها موردتوجه قرار گرفته است. نیک بردلی مأموریت یافت ترجمه تازه‌ای از این اثر تهیه کند که سال گذشته با این شعار تبلیغاتی منتشر شد: «شاهکار کلاسیک گربه‌ای ژاپن را کشف کنید!» بردلی معتقد است ناشران آمریکایی اکنون در حال جست‌وجو در آثار قدیمی ادبیات ژاپن هستند تا هر کتابی را که به‌شکلی به گربه‌ها اشاره دارد، پیدا کنند. او می‌گوید ناشران به نقطه جذابی از ترکیب «ژاپن و گربه» رسیده‌اند؛ ترکیبی که قابلیت بازاریابی بالایی دارد و اکنون به الگویی تبدیل شده است که ناشران فعالانه برای یافتن نمونه‌های بیشتر آن تلاش می‌کنند. محبوبیت گربه‌ها در ادبیات ژاپن از دهه ۱۹۹۰ به‌شکل جدی افزایش یافت. درآن‌دوران، گربه‌ها به نماد غیررسمی ژانر «ایاسه‌کی» یا ادبیات شفابخش تبدیل شدند؛ ژانری شامل داستان‌های گرم، خیال‌انگیز و آرامش‌بخش که معمولاً خطر و کشمکش چندانی ندارند و هدفشان ایجاد حس آرامش در خواننده است. گسترش این ژانر پس از دو فاجعه بزرگ در ژاپن در سال ۱۹۹۵ شدت گرفت: زلزله بزرگ هانشین و حمله شیمیایی به سامانه متروی توکیو؛ حادثه‌ای که موراکامی بعدها در کتاب پژوهشی خود باعنوان «زیرزمین: حمله گازی توکیو و روان ژاپنی» به آن پرداخت. به‌نظر می‌رسد این‌نوع ادبیات گرم و آرامش‌بخش، به‌ویژه پس از همه‌گیری کووید-۱۹، در میان خوانندگان آمریکایی نیز طرفداران زیادی پیدا کرده است؛ شاید به‌این‌دلیل‌که مردم در شرایط بحران و آشفتگی اجتماعی، بیش‌ازگذشته به‌دنبال آثاری هستند که به آن‌ها احساس امنیت و آرامش بدهد. برخی کتاب‌ها حتی وعده درمان با گربه را به‌صراحت مطرح می‌کنند. رمان «برای شما یک گربه تجویز می‌کنیم» در سال ۲۰۲۴ منتشر شد و سال گذشته نیز دنباله آن باعنوان «یک گربه دیگر برای شما تجویز می‌کنیم» به بازار آمد. محبوبیت این آثار باعث شده است خوانندگان آمریکایی انتظار داشته باشند گربه‌های داستان‌های ژاپنی همواره در فضایی آرام و دلپذیر زندگی کنند. برخی‌ازآن‌ها حتی نسبت به هرگونه تهدید یا اتفاق ناخوشایند برای شخصیت‌های گربه‌ای حساسیت زیادی نشان می‌دهند. گاهی ناشرانی که برای پاسخ به تقاضای بازار به‌دنبال انتشار کتاب‌های بیشتری درباره گربه‌ها هستند، با سلیقه خاص این‌گروه از خوانندگان دچار مشکل می‌شوند. کیوشی شیگه‌ماتسو، نویسنده پرفروش ژاپنی، تنها یک کتاب ترجمه‌شده به‌انگلیسی دارد: «گربه‌های پتوپیچ». انتخاب این اثر احتمالاً به‌دلیل عنوان بسیار آرامش‌بخش آن بوده است. کتاب مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه درباره جنبه‌های تاریک طبیعت انسان است، اما ناشران آمریکایی همچنان بر جنبه گربه‌ای و دوست‌داشتنی آن تأکید کرده‌اند. این‌رویکرد با اعتراض برخی خوانندگان مواجه شد و شماری از آن‌ها در نقدهای اینترنتی خود نوشتند: «می‌ترسم نویسنده این کتاب اصلاً عاشق گربه نبوده باشد». به‌نظر می‌رسد محبوبیت گربه‌های ادبی در بازار کتاب انگلیسی‌زبان حتی از جایگاه آن‌ها در ادبیات داخلی ژاپن نیز فراتر رفته است. برای‌نمونه، رمان «پیش‌ازآنکه قهوه سرد شود»، نخستین جلد از مجموعه‌آثار توشیکازو کاواگوچی، در سال ۲۰۲۰ در آمریکا منتشر شد. جلد نسخه آمریکایی تقریباً مشابه نسخه ژاپنی بود، بااین‌تفاوت‌که تصویر یک گربه قهوه‌ای نیز به آن اضافه شده بود. نکته جالب‌اینکه در داستان این کتاب هیچ اشاره‌ای به گربه وجود ندارد، اما همین گربه کوچک قهوه‌ای ازآن‌زمان‌به‌بعد روی جلد تمام جلدهای بعدی نسخه انگلیسی این‌مجموعه نیز حضور پیدا کرده است. این ترفند تبلیغاتی موفقیت‌آمیز بود و مجموعه کتاب‌های کاواگوچی تاکنون بیش از ۷.۵ میلیون‌نسخه در سراسر جهان فروخته است. اگرچه استفاده از تصویر گربه‌ها روی جلد کتاب‌ها ظاهراً به افزایش فروش کمک می‌کند، اما ناشران درعین‌حال خطر خشم خوانندگان علاقه‌مند به این حیوانات را نیز به‌جان می‌خرند. برخی از خوانندگان ناراضی در نقدهای یک‌ستاره خود درباره کتاب‌هایی که با تصویر گربه تبلیغ شده‌اند اما محتوای آن‌ها ارتباطی با این حیوان ندارد، نوشته‌اند: «پس گربه‌ها کجای این کتاب هستند؟»، «این تبلیغات دروغین است» و «گربه‌های بیشتری لازم بود!» آمریکایی‌ها درمقایسه‌با خوانندگان بسیاری از کشورهای دیگر، آثار داستانی ترجمه‌شده کمتری می‌خوانند. ازاین‌رو، استفاده از تصویر آشنای گربه‌ها ممکن است راهی برای جلب اعتماد آن‌ها و ترغیبشان به ورود به دنیای ادبیات ناآشنای ژاپن باشد. کتاب «رهاکردن یک گربه» موراکامی نیز اثری تأمل‌برانگیز درباره پدر نویسنده و تجربه‌های او در جنگ جهانی دوم است؛ موضوعی که طبیعتاً چندان با فضای آرام و دل‌نشین داستان‌های گربه‌محور همخوانی ندارد. بااین‌حال، ناشر با لحنی تبلیغاتی و خوشایند، کتاب را چنین معرفی کرده است: «تأملاتی تأثیرگذار درباره پدر نویسنده؛ به‌علاوه یک گربه!» خوانندگانی که با آثار پیشین موراکامی آشنا هستند، دراین‌کتاب می‌توانند شناخت عمیق‌تری از سرچشمه جذابیت مرموز گربه‌ها در داستان‌های او به‌دست آورند. این خاطرات، داستان واقعی گربه‌ای را روایت می‌کند که در دیگر رمان‌های نویسنده نیز حضور دارد و اطلاعات تازه‌ای درباره پیشینه آن ارائه می‌دهد. بااین‌حال، کتاب موراکامی فراتر از گربه‌ها حرف‌های زیادی برای گفتن دارد.