چهره روز
ام جان هریسون؛ برنده جایزه بوکر
ام جان هریسون برای رمان «پایان همه‌چیز» (The End of Everything)؛ روایتی پساآخرالزمانی در سواحل منطقه کنت در آینده‌ای نزدیک، برنده بوکر شد و عنوان کهن‌سال‌ترین برنده تاریخ این جایزه را به‌نام خود ثبت کرد. به‌گزارش الهه شمس (ایبنا)؛ تصورش را بکنید، ۸۱سال داشته باشید، شش‌دهه در خلوت خود برای محافل خاص بنویسید و ناگهان معتبرترین جایزه داستانی جهان انگلیسی‌زبان را از چنگ رقبای نامدار درآورید. او نه‌فقط جایزه ۵۰هزار‌پوندی بوکر را به خانه برد بلکه به مسن‌ترین برنده آن درطول‌تاریخ بدل شد و مرز دیرینه میان علمی‌تخیلی و ادبیات جدی را برای همیشه فروریخت. گبی وود (مدیر بنیاد بوکر) اشاره می‌کند: پیش‌ازاین برندگان متعددی ناخنکی به ژانر زده بودند اما هریسون نخستین نویسنده‌ای است که مستقیماً از دل جهان ناب و اصیل علمی‌تخیلی بالا آمده و پرچم را برافراشته؛ پیروزی پرشکوه برای قلمی که دهه‌ها تجربه زیسته را نرم و سبک‌بال در هر کلمه بازتاب می‌دهد. او با این افتخار، رکورد مارگارت اتوود ۷۹ساله در ۲۰۱۹ را شکست و تندیس باشکوه جایزه را بالای سر برد. داستان این رمان ۱۹۸صفحه‌ای (جمع‌وجورترین اثر حاضر در فهرست نهایی) در چنددهه آینده می‌گذرد؛ در خطه ساحلی کنت پس از فاجعه‌ای غریب که کسی سر از سازوکارش درنمی‌آورد. محور روایت، تقلاهای فیلیپ تننت و عمه پیرش برای بقاست؛ آن‌هم زیر سایه هراس‌آور موجوداتی عجیب به‌نام «آی‌گتی»؛ موجوداتی تغییرشکل‌دهنده و عظیم‌الجثه. مری بیرد (رئیس هیئت‌داوران) پرده از این راز برداشت که تصمیم اعضا پس از یک‌روز گفتگوی پرشور، کاملاً یک‌صدا بوده: «با اثری طرفید که شما را زیرورو می‌کند، لبخندی تلخ بر گوشه لبتان می‌نشاند و عجیب‌آنکه درپایان، بذری از امید در دلتان می‌کارد. کتاب می‌گوید اگر آخرالزمان سر برسد، اصولاً فراتر از درک ما خواهد بود و تمام قوانین کهنه کارکردشان را می‌بازند؛ این درواقع سیاست جهان امروز ماست که در آینه فردا بازتاب می‌یابد». هریسون، زاده ۱۹۴۵ در واریک‌شر، کارش را از سال ۱۹۶۵ آغاز کرد و در دهه ۱۹۷۰ نبض صفحات کتاب مجله پیشروی ادبیات گمانه‌زن، یعنی جهان‌های نو را در دست داشت. او کنار رمان‌های درخشانش، پنج مجموعه‌داستان و ضدزندگی‌نامه تجربی کاش اینجا بودم (۲۰۲۳) را خلق کرده؛ کارنامه‌ای پربار شامل بردن جایزه بوردمن تاسکر برای رمان صخره‌نوردان در ۱۹۸۹، جایزه آرتور سی کلارک برای نوا سویینگ در ۲۰۰۷ و جایزه گلداسمیتز برای سرزمین غرق‌شده باردیگر بالا می‌آید در ۲۰۲۰. جالب‌اینکه سال ۲۰۲۲ در هیئت‌داوران بوکر حضور داشت. فهرست نهایی نامزدهای امسال میدان نبرد دشواری بود؛ از حضور دو برنده پیشین یعنی مارلون جیمز با ناپدیدشدگان و داگلاس استوارت با رمان جانِ جان گرفته تا رمان‌های چشمگیر الیزابت استرات با چیزهایی‌که هرگز نمی‌گوییم، لوک کنارد با کیف سیاه و کتاب اول ربکا پری باعنوان شاید به پادشاه غذا دهیم. هریسون اخیراً در یادداشتی صادقانه، رمانش را روایتی از مصیبتِ «ناتوانی در فهم مصیبت» نامید. موجودات بیگانه در داستان او درست مثل طبقه‌ای مرفه و غریبه‌اند که به ناگاه بر بافت بومی هجوم می‌آورند؛ درست شبیه امواج اعیان‌نشین شدن سواحل جنوب‌شرقی انگلیس. او با طنز ظریفش می‌پذیرد که خواننده را در سرگشتگی شخصیت‌ها سهیم کرده، بااین‌هدف‌که زنگ خطر را درباره «فروپاشی عقلانیت ناشی از عصر ترامپیسم و امواج افسارگسیخته اینترنت» به‌صدا درآورد. بسیاری این پیروزی را آشتی رسمی محافل آکادمیک با نویسنده‌ای می‌دانند که دهه‌ها پیشروان ادبیات ستایشش کرده اما نامش زیر سایه بازار عامه‌پسند پنهان مانده بود. او اخیراً در برنامه رادیویی فرانت رو گفت: «نزدیک به نیم‌قرن دویده‌ام تا نشان دهم چرا یک اثر علمی‌تخیلی خوب و خوش‌ساخت، نباید به‌عنوان ادبیات اصیل و شاهکار شناخته شود؟» البته منتقدان هم‌رأیند که متن ساده نیست؛ چنان‌که میشل فابر در ستایش رمان نوشت این کتاب بی‌پناهی هولناک انسان معاصر را عریان می‌کند اما قرار نیست همه‌پسند باشد. هم‌زمانی این انتخاب با جهان پرشتاب هوش مصنوعی بی‌نهایت معنادار است. بیرد خاطرنشان کرد حرف انگلیسی آی در نام آی‌گتی‌ها حسی از دنیای دیجیتال را تداعی می‌کند و گبی وود اتمسفر ویران‌شهری قصه را چشم‌اندازی شبیه پهنه‌های شکل‌گرفته از مدل‌های بزرگ زبانی خواند.