رخ‌به‌رخ
بازآفرینی آینه‌کاری ایرانی در روایت وطن
شیما شایگان متولد ۱۳۶۲، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد معماری از دانشگاه تهران است. فعالیت حرفه‌ای خود را از ۱۳۸۷ درزمینه طراحی معماری آغاز کرده و شش‌سال نیز به تدریس دروس تخصصی معماری در دانشگاه معماری سوره پرداخته. در سال‌های اخیر، علاوه‌بر فعالیت در حوزه طراحی معماری، به مرمت و احیای خانه‌ها و بناهای تاریخی روی آورده و هم‌زمان در هنر آینه‌کاری فعالیت می‌کند. وی در سال ۱۴۰۳ موفق به کسب رتبه اول در بخش مرمت و احیای بناهای تاریخی در ایران و همچنین کسب رتبه نخست و مدال طلای مرمت و احیای بناهای تاریخی در سطح آسیا شده است. به‌گزارش آزاده فضلی (مهر)؛ نمایشگاه «جستجوی ایران» با کندوکاو در آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران، چگونگی حضور ایران در آثار هنرمندان را موضوع پرسش قرار می‌دهد. «جستجوی ایران» با زیرعنوان «در گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران» باتوجه‌به جایگاه ملی گنجینه موزه در تاریخ هنر معاصر ایران، به تجربه‌های متفاوت هنرمندان از ایران می‌پردازد. گفتگویی با شیما شایگان داشتیم که درادامه می‌خوانید.
«هزاران آینه، یک وطن»، تضاد جالبی میان تکثر و وحدت دارد. آیا هدف از این نام، بازنمایی روایت‌های مختلف از هویت ملی بود یا نگاهی متفاوت به رابطه فرد و جامعه؟
برای من وطن یک مفهوم تک‌بعدی و تصویر ثابت نیست. وطن از هزاران خاطره، تجربه، نگاه، احساس و روایت فردی شکل می‌گیرد؛ روایت‌هایی که ممکن است با یکدیگر متفاوت باشند اما درکنارهم معنای بزرگ‌تری را می‌سازند. عنوان «هزاران آینه، یک وطن» از همین نگاه شکل گرفت. هر قطعه آینه می‌تواند نمادی از یک فرد، یک نگاه یا یک تجربه مستقل باشد. هیچ‌کدام به‌تنهایی تمام تصویر را نمی‌سازند اما کناریکدیگر کلیتی واحد را شکل می‌دهند. برایم زیبایی این مفهوم دراین‌است‌که وحدت لزوماً به‌معنای یکسان‌بودن نیست. می‌توان متفاوت بود، زاویه دید متفاوتی داشت و همچنان بخشی از یک هویت مشترک باقی ماند. درواقع، این اثر تلاشی است برای دیدن وطن از دریچه تکثر.
دراین‌اثر، بیننده خودش را در میان قطعات آینه می‌بیند. آیا این حضور فیزیکی مخاطب در اثر، بخشی از طراحی مفهومی شما برای پیونددادن فرد به وطن بوده است؟
این‌موضوع از ابتدا برای من اهمیت داشت. نمی‌خواستم مخاطب صرفاً مقابل یک اثر هنری قرار بگیرد و آن‌را تماشا کند؛ می‌خواستم به‌شکلی ناخودآگاه وارد آن شود. آینه این امکان را فراهم می‌کند که مخاطب بخشی از تصویر اثر شود. هر فرد با ایستادن مقابل آن، تصویر متفاوتی به اثر اضافه می‌کند. درواقع، اثر بدون حضور مخاطب کامل نیست و با تغییر جایگاه او، تجربه تازه‌ای شکل می‌گیرد. ازنظر من این اتفاق به مفهوم وطن هم نزدیک است. ما فقط تماشاگر وطن نیستیم؛ به‌واسطه حضور، خاطرات، انتخاب‌ها و تجربه‌های خود، بخشی از تصویر آن هستیم.
آینه ماهیتی متغیر دارد. اینکه معنا و تصویر اثر با حرکت بیننده تغییر کند، استعاره‌ای از تغییرناپذیری یا تغییرپذیری مفاهیمی مثل وطن و هویت است؟
از جذاب‌ترین ویژگی‌های آینه همین‌است‌که درعین حفظ ماهیت خودش، مدام تصویرهای متفاوتی را بازتاب می‌دهد. وطن نیز ازنظر من چنین ماهیتی دارد. شاید ریشه‌ها و پیوندهای عمیقی وجود داشته باشند که درطول‌زمان باقی می‌مانند اما تجربه ما از وطن، برداشت ما از آن و معنایی که برایمان دارد، می‌تواند در دوره‌های مختلف زندگی تغییر کند. دراین‌اثر، هیچ تصویر نهایی و ثابتی وجود ندارد. نور، زاویه دید و حرکت مخاطب، هربار ترکیب تازه‌ای می‌سازند. دوست داشتم مخاطب با این تجربه مواجه شود که یک حقیقت مشترک می‌تواند از زاویه‌های مختلف، چهره‌های متفاوتی داشته باشد.
ساختار هندسی و ریاضیاتی اثر بسیاردقیق است. چالش اصلی شما در مدیریت این تقارن‌ها و هم‌زمان حفظ آن فرم بیرونی نامتقارن و شکسته چه بود؟
یکی از بخش‌های مهم طراحی اثر، ایجاد تعادل میان نظم و بی‌نظمی بود. در بخش مرکزی، از یک ساختار هندسی و شعاعی استفاده کردم که نوعی نظم، تمرکز و پیوستگی ایجاد می‌کند. این هندسه به‌تدریج در لایه‌های بیرونی گسترش پیدا می‌کند اما درنهایت به فرمی نامنظم، شکسته و آزاد می‌رسد. برای من مهم بود که این تفاوت صرفاً یک انتخاب زیبایی‌شناسانه نباشد. می‌خواستم درون اثر هسته منسجم وجود داشته باشد اما پیرامون آن تنوع، تفاوت و آزادی فرم دیده شود. چالش اصلی این‌بودکه قطعات هندسی، با وجود تفاوت در اندازه، زاویه و جهت، همچنان با یک منطق بصری مشترک درکنارهم قرار بگیرند و اثر به مجموعه‌ای تصادفی از شکست‌ها تبدیل نشود. درحقیقت، نظم و بی‌نظمی دراین‌اثر درتقابل‌با یکدیگر نیستند؛ مکمل یکدیگرند.
چرا آینه را برای بیان مفهوم وطن انتخاب کردید؟ آیا ویژگی‌های فیزیکی آینه، مانند بازتاب نور و محیط، ازنظر شما با ویژگی‌های معنایی وطن همخوانی دارد؟
آینه برای من متریالی بسیارفراتر از یک سطح بازتابنده است. آینه چیزی را به‌تنهایی نمایش نمی‌دهد؛ آنچه نشان می‌دهد، به محیط، نور و حضور انسان وابسته است. این ویژگی برای بیان مفهوم وطن بسیار الهام‌بخش بود. وطن نیز برای هر فرد با مجموعه‌ای از خاطرات، آدم‌ها، مکان‌ها و تجربه‌های شخصی معنا پیدا می‌کند. ازطرف‌دیگر، آینه‌کاری یکی از هنرهای ارزشمند و ریشه‌دار معماری و هنر ایران است. دراین‌اثر تلاش کردم بدون تکرار الگوهای سنتی، از ظرفیت‌های این هنر برای خلق یک بیان معاصر استفاده کنم. شکست نور در قطعات متعدد آینه و بازتاب تصویر در سطوح مختلف، برایم استعاره‌ای از تنوع نگاه‌ها و تجارب انسانی است؛ اینکه یک مفهوم واحد می‌تواند در هزاران سطح، بازتاب‌های متفاوتی داشته باشد.
در طراحی چقدر به نقش نور محیطی و سایه‌روشن‌ها توجه داشتید؟
نور یکی از عناصر اصلی این اثر است؛ درواقع آینه بدون نور و محیط اطرافش بخش مهمی از قابلیت خود را از دست می‌دهد. در طراحی قطعات، به زاویه‌ها و شکست سطوح توجه داشتم تا بازتاب‌ها در جهت‌های مختلف اتفاق بیفتند و اثر درمواجهه‌با نور، کیفیتی زنده و متغیر پیدا کند. برای من جذاب بود که اثر یک تصویر ازپیش‌تعیین‌شده و تغییرناپذیر نداشته باشد. نور محیط، حضور افراد و حتی تغییر زاویه دید مخاطب می‌توانند تجربه بصری متفاوتی ایجاد کنند. به‌همین‌دلیل فکر می‌کنم این اثر در فضاهای مختلف، رفتار و شخصیت متفاوتی خواهد داشت. هر محیط می‌تواند بخشی تازه از ظرفیت بصری آن‌را آشکار کند.
این اثر نقطه‌عطفی در کارتان است که سنت آینه‌کاری را با مفاهیم مدرن و انتزاعی پیوند زده‌اید؟
برای من تجربه مهمی در مسیر جستجوی زبان شخصی خودم در آینه‌کاری است. همیشه برایم این سؤال مطرح بوده که چگونه می‌توان از یک هنر ریشه‌دار و اصیل ایرانی استفاده کرد، بدون‌اینکه صرفاً به بازتولید فرم‌ها و نقش‌های شناخته‌شده آن اکتفا کنیم. به‌نظرم سنت زمانی زنده می‌ماند که امکان گفتگو با زمانه خود را داشته باشد. من به‌دنبال حذف هویت آینه‌کاری ایرانی یا فاصله‌گرفتن از ریشه‌های آن نبودم؛ بلکه می‌خواستم ظرفیت‌های این هنر را در قالبی تازه و با بیانی معاصر تجربه کنم. نمایش این اثر در موزه هنرهای معاصر تهران، در کنار آثاری از گنجینه موزه و در نمایشگاه «در جستجوی ایران»، برای من معنای ویژه‌ای دارد؛ چراکه این حضور فرصتی برای قرارگرفتن یک تجربه معاصر از آینه‌کاری در کنار جریان‌های مهم هنر ایران فراهم کرده است.