تنهایی در عصر شتاب!

متنی به‌روز برای مخاطب شتاب‌زده
در نخستین مواجهه، متن ویسنی‌یک متنی کاملاً به‌روز و ازنظر محتوایی دسترس‌پذیر به‌نظر می‌رسد. این دسترس‌پذیری نه از سر ساده‌انگاری؛ بلکه ازآن‌روست که زبان و موقعیت‌های متن با تجربه زیسته مخاطب امروزی نسبت مستقیم دارد. اگر مخاطبی نتواند با چنین متنی ارتباط برقرار کند (به‌گمانم)؛ مسئله بیش‌ازآنکه به متن بازگردد، به پراکندگی ذهن او مربوط می‌شود؛ ذهنی که در عصر شتاب و فراوانی محرک‌های بصری، دشوار می‌تواند خود را به یک روایت صحنه‌ای بسپارد.

خرده‌روایت‌های پراکنده؛ امضای ویسنی‌یک
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های متن ویسنی‌یک (به‌گمانم؛ هسته مرکزی زیبایی‌شناسی او) همین باشد که خرده‌روایت‌های عجیب‌وغریب و پرشماری در خود دارد؛ روایاتی که در نگاه اول، پراکنده و گسیخته می‌نمایند؛ اما درمجموع از انسجامی درونی برخوردارند و همین انسجام به آن‌ها کمک می‌کند تا در ذهن مخاطب به یک کل معنادار بدل شوند. این ویژگی، متن را از یک روایت خطی ساده فراتر می‌برد و آن‌را به ساختاری چندلایه تبدیل می‌کند که در آن هر خرده‌روایت، تکه‌ای از پازل معنایی اثر است.

مینیمالیسم بصری و نور به‌مثابه روح صحنه
ازمنظر اجرا، کارگردان کوشیده با بهره‌گیری از ساده‌ترین عناصر دکور و لباس، متنی را به صحنه بیاورد که از متن‌های خوب روزگار ما به‌شمار می‌آید. دراین‌میان، نورپردازی دقیق و درست صحنه بااستفاده‌از لامپ‌های حبابی گرد و بسیاربزرگ، روح و هیجانی دیگرگونه به اثر بخشیده. مخاطب به‌محض دیدن نمایش انتظار دارد که از تک‌تک اجزای بصری صحنه استفاده شود و چنین نیز می‌شود. ساخت سالن (اینک تماشاخانه‌ای باسابقه در تهران است) این ظرفیت را برای کارگردان فراهم کرده تا فضای خانه شخصیت اصلی داستان را به‌گونه‌ای بسازد که چیزی کم‌و‌کسر نداشته باشد.

تمپوی بالا؛ فرصت‌سوز یا فرصت‌آفرین؟
تمپوی کار بسیاربالاست. زمانی‌که مخاطب، نمایشی با تمپوی بسیاربالا می‌بیند، فرصت و فضای آن‌را ندارد به جزئیاتی خارج از اثر بیندیشد یا ذهنش منحرف شود. سرعت بالا؛ چه در تولید و چه در اجرا، به مخاطب اجازه نمی‌دهد درباره مسائل پیرامونی فکر کند. این ویژگی را می‌توان نقطه‌قوتی دانست که کارگردان از آن به‌خوبی سود برده؛ اما هم‌زمان باید پرسید: آیا این شتاب، فرصت درنگ و تأمل در لایه‌های انسانی روایت را نیز باقی می‌گذارد یا نه؟ به‌بیانی: تمپوی بالا دراین‌اجرا بیشتر ابزاری برای کنترل توجه مخاطب است تا دعوتی به تفکر؛ و این، اجرا را از تجربه‌ای کاملاً تأملی دور؛ و به آن نزدیک می‌کند.

بازیگر درگیرودار خرده‌روایت‌ها، سالن و میزانسن
بازی‌ها یکدست و روان‌اند و در بازیگری، مشکلی جدی به‌چشم نمی‌آید. خیام وقارکاشانی و غزاله اکرمی طی یک‌ساعت اجرا، ریتمی هماهنگ و قابل‌قبول ارائه می‌دهند؛ اما نکته مهم آن‌است‌که این ساختار خرده‌روایتی و پراکنده متن، بازی را برای بازیگر دشوار می‌کند؛ زیرا متنی ازاین‌دست می‌تواند تمرکز اصلی بازیگر را از خط روایی خود منحرف و او را در دام خرده‌روایات فرعی گرفتار کند. بااین‌حال، دراین‌اجرا خلأ خاصی در بازی‌ها به‌چشم نمی‌خورد و بازیگران توانسته‌اند خط اصلی نقش خود را در انبوه خرده‌روایت‌ها حفظ کنند؛ و همین، نقطه‌قوت قابل‌توجه برای هردو بازیگر است. ازسویی، استفاده از عناصر موجود در تماشاخانه، کار را برای بازیگر دشوار می‌کند. سالن مده‌آ با پیچیدگی و ساخت خاصش می‌تواند اجرای اثر را برای بازیگر بسیارسخت‌تر کند. تعدد میزانسن‌ها و تغییرات پرشمار صحنه نیز بازی را برای بازیگران دشوار می‌سازد؛ اما مریم امینی در طراحی میزانسن موفق عمل کرده. او کوشیده متنی را که پر از خرده‌روایت‌های گوناگون است، در ذهن مخاطب چنان تثبیت کند که مخاطب به‌خود اجازه پرش ذهنی ندهد و به موضوعاتی دور از متن پناه نبرد. خرده‌روایت‌ها نیز از پیوستگی و انسجام کافی برخوردارند و همین‌امر، از پراکندگی ذهن مخاطب جلوگیری می‌کند.

تنهایی و وابستگی؛ لایه انسانی روایت
بخش مهم روایت، تنهایی فردی‌ست‌که با تنهایی‌اش خو گرفته و رابطه‌ای عمیق و درخشان با آن پیدا کرده؛ اما با حضور فرد دوم، این خلوت و تنهایی شکسته می‌شود و دوام نمی‌آورد. وابستگی‌ای که شکل می‌گیرد، روند زندگی او را تغییر می‌دهد و می‌تواند اثری منفی بر او بگذارد. این وابستگی امروز در بسیاری از واقعیت‌های زندگی ما نیز حضور دارد؛ وابستگی‌های عجیب‌وغریبی که می‌توانند چنان تشدید شوند که ما را از پیمودن مسیر اصلی زندگی باز دارند و شبانه‌روز ذهنمان را درگیر خود کنند. ازاین‌منظر، متن ویسنی‌یک نه‌فقط روایتی صحنه‌ای؛ که آینه‌ای برای مخاطب امروز است.

جمع‌بندی
«داستان خرس‌های پاندا ...» را می‌توان متنی جذاب و به‌روز دانست که برای مخاطب عصر حاضر (که خود و زندگی‌اش را درگیر روند پرسرعت تکنولوژی می‌بیند و اجازه فکرکردن درباره بسیاری از مسائل را ندارد) حرفی جدی برای گفتن دارد. کار مریم امینی نیز ارزشمند و درخورتوجه است؛ اجرای یک‌ساعته در سالن مده‌آی تماشاخانه تهران که با نور، فضای سالن و میزانسن‌های پرشمار، روایتی منسجم از تنهایی و وابستگی ارائه می‌دهد و با بازی خیام وقارکاشانی و غزاله اکرمی، ارتباطی بی‌واسطه با مخاطب برقرار می‌کند؛ بازیگرانی که توانسته‌اند در میان انبوه خرده‌روایت‌های پراکنده متن، خط اصلی نقش خود را حفظ کنند و از دام پراکندگی ذهنی بگریزند. بااین‌حال، اگر تمپوی بالا و استفاده حداکثری از امکانات سالن ‌بیشتر در خدمت درنگ و تأمل قرار می‌گرفت، اثر می‌توانست از سطح یک اجرای خوش‌ساخت فراتر رود و به تجربه‌ای عمیق‌تر بدل شود. باتوجه‌به آشنایی نگارنده با آثار پیشین امینی و خط‌کشی او بر صحنه، باید گفت این کارگردان در مسیر رشد خود گام برداشته و امید است روزبه‌روز شاهد کارهای بهتر و پخته‌تری از او باشیم.

امین کردبچه چنگی