• شماره 3780 -
  • 1405 دوشنبه 25 آبان

نقد و نظری بر نمایش «همه‌چیز روی میز» به‌کارگردانی «حسینعلی بینوایی»

تأملی بر ظرفیت‌های یک موقعیت زناشویی

منیژه صالح‌پناه نمایش «همه‌چیز روی میز» به‌نویسندگی و کارگردانی «حسینعلی بینوایی»؛ بر موقعیتی آشنا در مناسبات زناشویی بنا شده؛ مواجهه دو انسان با ناگفته‌هایی که درطول زندگی مشترک میان آن‌ها انباشته شده و اکنون مجال بروز پیدا می‌کنند. اثر می‌کوشد از خلال گفت‌وگو، شوخی و مشاجره، به‌سوی «لایه‌های پنهان» رابطه یک زن‌وشوهر حرکت کند؛ رابطه‌ای که درظاهر آرام و معمولی به‌نظر می‌رسد؛ اما در پس آن، رازها و سوءتفاهم‌هایی وجود دارد.

اجرا با یک موسیقی شاد آغاز می‌شود. زنی جوان پشت چرخ‌خیاطی قدیمی نشسته و درحالی‌که با ریتم موسیقی همراهی می‌کند، پاکتی را با شوق بازبینی و سرانجام آن‌را زیر لباس‌ها پنهان می‌‌کند. این کنش، از همان ابتدا «نشانه‌ای روایی» دراختیار تماشاگر قرار می‌دهد؛ نشانه‌ای که درپایان، با آشکارشدن محتوای پاکت، معنایش را کامل می‌کند. فضای اجرایی نمایش برپایه چیدمانی مینی‌مال و با بهره‌گیری از حداقل عناصر صحنه‌ای شکل گرفته است: میزی در مرکز صحنه، یک چرخ‌خیاطی‌ قدیمی و تعدادی لباس دوخته‌شده. نورپردازی نیز از طراحی ساده‌ای برخوردار است. چنین انتخابی، به‌خودی‌خود نه امتیاز محسوب می‌شود و نه کاستی؛ چراکه در اجرایی با دو شخصیت، محدودکردن عناصر بصری می‌تواند زمینه تمرکز بیشتر بر کنش و رابطه بازیگران را فراهم آورد. بااین‌حال، در چنین ساختاری، اهمیت میزانسن، ریتم اجرا و کیفیت کنش‌های صحنه‌ای دوچندان می‌شود؛ عناصری که می‌توانستند در بخش‌هایی از اجرا حضوری پویاتر و مؤثرتر داشته باشند. با ورود مرد، اولین موقعیت کمیک نمایش شکل می‌گیرد: او با وانمودکردن به آسیب‌دیدگی پا، همسرش را برای لحظاتی به واکنش وا‌می‌دارد؛ اما شوخی او چندان با استقبال زن مواجه نمی‌شود. پس‌ازآن، گفت‌وگوهای روزمره میان زوج ادامه پیدا می‌کند؛ تا‌اینکه ظاهر متفاوت مرد، با پوشیدن روب‌دوشامبری که برای همسرش ناآشناست، توجه زن را برمی‌انگیزد. این تغییر ظاهری، بهانه‌ای برای طرح پرسش‌هایی می‌شود که سرانجام به پیشنهاد نشستن پشت‌به‌پشت یکدیگر و بیان رازها و ناگفته‌ها می‌انجامد؛ تمهیدی که قرار است سازوکار اصلی پیشبرد روایت را شکل بدهد. مرد از تمایل خود برای داشتن فرزند می‌گوید و زن درابتدا مدعی می‌شود پزشک، امکان بچه‌دارشدن را از او سلب کرده. مرد از پنهان‌کاری همسرش خشمگین می‌شود و آن‌را نوعی «فریب» درطول سه‌سال زندگی مشترک می‌داند؛ اما زن درادامه، روایت دیگری پیش می‌کشد و این‌بار، «ناتوانی در فرزندآوری» را به مرد نسبت می‌دهد؛ موضوعی که مدعی‌ست از سر دلسوزی پنهان کرده! از این‌نقطه، گفت‌وگو به مشاجره‌ای تند تبدیل می‌شود و پای خویشاوندان و خانواده‌های دو طرف نیز به‌میان می‌آید. زوجی که قرار بود ناگفته‌هایشان را آشکار کنند، درمواجهه‌با یکدیگر، به اتهام‌زنی و طرح مسائل خانوادگی روی می‌آورند. این‌بخش نمایش، از ظرفیت دراماتیک قابل‌توجهی برخوردار است. ناباروری، افزون‌بر وجه شخصی و عاطفی، در بسیاری از مناسبات خانوادگی و اجتماعی با فشارها، پیش‌داوری‌ها و حساسیت‌های عمیقی همراه است. پرداخت دقیق‌تر این‌موضوع می‌توانست اثر را از سطح یک مشاجره زناشویی فراتر ببرد و به تصویری چندلایه‌تر از رابطه، مسئولیت‌پذیری و نگاه جامعه به فرزندآوری برساند. بااین‌حال، روایت بیشتر بر رفت‌وبرگشت ادعاها و واکنش‌های متقابل دو شخصیت تکیه می‌کند و فرصت کمتری برای واکاوی ابعاد عاطفی و اجتماعی مسئله فراهم می‌آورد. ازاین‌منظر، می‌توان یکی از وجوه قابل‌تأمل نمایش را در سرعتی خواند که شخصیت‌ها با آن از بیان یک «راز» به تخریب متقابل و توسل به پیش‌داوری‌های خانوادگی می‌رسند؛ رفتاری که خود می‌تواند موضوع خوانشی انتقادی از مناسبات زناشویی باشد. دراین‌میان، فرزندآوری به‌مثابه خواستی طبیعی و تقریباً بدیهی در زندگی مشترک مطرح می‌شود؛ حال‌آنکه در جهان معاصر، نگرش‌ها به «والدشدن»، تنوع بیشتری یافته‌اند. انتخاب آگاهانه زندگی بدون فرزند و حتی دیدگاه فلسفی «آنتی‌ناتالیسم» که درباره اخلاقی‌بودن و مطلوبیت زادآوری پرسش‌هایی بنیادین مطرح می‌کند، بخشی از مباحث امروز درباره خانواده و فرزندآوری‌ست. البته نمی‌توان از یک نمایش دونفره انتظار داشت تمام این دیدگاه‌ها را به‌بحث بگذارد؛ بااین‌حال، توجه به تنوع نگرش‌های معاصر می‌توانست به مسئله فرزندآوری ابعاد فکری گسترده‌تر ببخشد و آن‌را از چارچوبی آشناتر خارج کند. در کنار خط اصلی روایت، تماس‌های تلفنی مرد با برادر و مادرش، خرده‌روایتی درباره مناسبات خانوادگی و فشارهای اقتصادی شکل می‌دهد. درخواست برادر برای دریافت 100میلیون‌تومان جهت تعمیر خودرو و پاسخ مرد مبنی‌براینکه تنها 30میلیون‌تومان دراختیار دارد، در کنار تماس بعدی مادر، موقعیتی آشنا از روابط خانوادگی را وارد جهان نمایش می‌کند. اشاره به گرانی، کالابرگ و هزینه پوشک نیز می‌کوشد روایت را به زمینه اجتماعی و اقتصادی زندگی امروز پیوند بزند. این جزئیات، از حیث نزدیک‌کردن موقعیت ‌نمایشی به تجربه زیسته مخاطب قابل‌توجه‌اند؛ اما پیوند آن‌ها با کشمکش محوری داستان همیشه به‌اندازه‌کافی گسترش نمی‌یابد و گاه درحد اشاره‌هایی گذرا باقی می‌ماند. در سطح نوشتار، زبان شخصیت‌ها به گفتار روزمره نزدیک است و این ویژگی می‌تواند به طبیعی‌بودن ارتباط میان آن‌ها کمک کند. بااین‌حال، دیالوگ‌ها در برخی لحظات از ظرفیت لازم برای ایجاد طنز یا پیشبرد مؤثر کشمکش برخوردار نیستند. بخشی از شوخی‌ها بر موقعیت‌هایی آشنا استوارند؛ اما کمتر به نقطه‌ای می‌رسند که غافلگیری یا واکنشی پُررنگ در مخاطب ایجاد کنند. به‌همین‌دلیل، با وجود قرارگرفتن اثر در قلمرو کمدی، وجه گفت‌وگومحور و مشاجره‌آمیز آن، بر سویه طنز غلبه پیدا می‌کند. به‌نظر می‌رسد متن می‌توانست با ایجاز بیشتر، پرداخت دقیق‌تر دیالوگ‌ها و پرورش تدریجی موقعیت‌های کمیک، به ریتمی منسجم‌تر دست بیابد. در حوزه بازیگری نیز تلاش دو بازیگر برای حفظ ارتباط و هماهنگی در صحنه مشهود است؛ هرچند این هماهنگی در تمام لحظات به انتقال کامل کیفیت عاطفی و کمیک موقعیت‌ها منجر نمی‌شود. به‌ویژه در نقش مرد، بازیگر در برخی لحظات هنوز به بیانی کاملاً متقاعدکننده دست نمی‌یابد. ازآنجاکه بار اصلی نمایش بر دوش همین دو شخصیت و رابطه متقابل آن‌هاست، کیفیت بازیگری در باورپذیری کشمکش نقش اساسی دارد. در چنین اجرایی، مکث‌ها، تغییرات لحن، واکنش‌های بدنی و ظرافت‌های ارتباطی می‌توانند جای بخشی از امکانات گسترده‌تر صحنه را بگیرند. ازاین‌رو، پرداخت دقیق‌تر این جزئیات می‌توانست به انسجام اجرایی و تأثیرگذاری بیشتر اثر کمک کند. درپایان، زن از وجود پاکت خبر می‌دهد. مرد با نگرانی آن‌را باز می‌کند و درابتدا گمان می‌برد با خبری ناخوشایند روبه‌رو خواهد شد؛ اما محتوای پاکت، شادی او را برمی‌انگیزد. هم‌زمان صدای گریه نوزاد به‌گوش می‌رسد و نمایش پایان می‌یابد. این پایان‌بندی، باتوجه‌به نشانه‌ای که از ابتدای اجرا دراختیار تماشاگر قرار گرفته، چندان دورازانتظار نیست؛ بااین‌حال، نوعی گشایش عاطفی و آشتی را برای زوج رقم می‌زند. شاید مسئله اصلی نه انتخاب این پایان؛ بلکه مسیری باشد که روایت برای رسیدن به آن طی می‌کند؛ مسیری که با پرداخت بیشتر شخصیت‌ها و پیچیدگی‌های رابطه‌شان می‌توانست به فرجامی تأثیرگذارتر منتهی شود. عنوان «همه‌چیز روی میز» نیز انتظاری برای مواجهه با مجموعه‌ای از ناگفته‌ها و لایه‌های پنهان زندگی زوج ایجاد می‌کند. گرچه درطول اجرا چند راز آشکار می‌شود و رابطه دو شخصیت درمعرض تنش قرار می‌گیرد، روایت نهایتاً اطلاعات چندان گسترده‌ای از جهان درونی آن‌ها به‌دست نمی‌دهد. ازاین‌منظر، عنوان بیش‌ازآنکه بر افشای تمام‌عیار رازها دلالت داشته باشد، به موقعیت گفت‌وگویی و سازوکار اصلی نمایش اشاره می‌کند. «همه‌چیز روی میز» تلاشی برای شکل‌دادن به یک کمدی‌ خانوادگی برمبنای موقعیتی آشنا و قابل‌درک است. نمایش از ظرفیت‌های یک فضای صمیمی و دو شخصیت محوری بهره می‌گیرد و می‌کوشد مسائل روزمره را درپیوندبا یکی از حساس‌ترین موضوعات زندگی مشترک قرار بدهد. بااین‌‌حال، به‌نظر می‌رسد که ظرفیت اولیه این موقعیت در شخصیت‌پردازی، گسترش کشمکش و پرداخت زبانی هنوز به‌تمامی به فعلیت نرسیده است. شاید با تعمیق روابط میان شخصیت‌ها، پرورش دقیق‌تر موقعیت‌های کمیک و توجه بیشتر به ظرایف بازیگری، این ایده آشنا می‌توانست به تجربه‌ای منسجم‌تر و ماندگارتر در صحنه بدل بشود.

ارسال دیدگاه شما

روزنامه در یک نگاه
ویژه نامه
بالای صفحه