یاسر متاجی؛ کارگردان نمایش «ساوانابای»:
هیچ تجربه تازهای، در خلأ شکل نمیگیرد
سمیه سایش
نمایش «ساوانابای» نوشته «مارگاریت دوراس» برای نخستینبار در ایران بهکارگردانی «یاسر متاجی» طی بهار امسال در کارگاه نمایش مجموعه تئاترشهر روی صحنه رفت و اکنون روزهای بازاجرای خود را در همان سالن پشتسر میگذارد. این پروژه نمایشی، از آثار برگزیده سیزدهمین فستیوال «مکتب تهران» است که «ماریا منافیزاده»، «هستی حیاتی» و «حمیدرضا بداغی» بازیگرانش هستند. در توضیحات تکمیلی نمایش «ساوانابای» آمده است: «این اجرا، اولین مواجهه صحنهای مخاطبان ایرانی با این نمایشنامه محسوب میشود؛ متنی از نویسندهای که آثارش با روایات غیرخطی، سکوتهای معنادار و کاوش در حافظه و روابط انسانی شناخته میشوند». با کارگردان این اثر، گفتوگو کردهایم.
درباره داستانی که نمایش «ساوانابای» به آن میپردازد، بگویید؟ چه ویژگی خاصی درایننمایشنامه وجود داشت که شما را برای پرداختن به آن در قالب یک اثر نمایشی ترغیب کرد؟
انتخاب «مارگریت دوراس» اقلاً برای من، انتخاب سادهای نیست. او از آندسته نمایشنامهنویسانی نیست که بتوان بهسادگی و بدون شناخت قبلی از جهان آثارش، سراغ متنهایش رفت. بهنظرم مواجهه با آثار او نیازمند نوعی شناخت پیشینی از جهان فکری و شیوه نوشتاری اوست؛ چراکه «دوراس» در نمایشنامههایش بهطورجدی در ساحت زبان کار میکند. زبان در آثار او صرفاً ابزاری برای انتقال پیام یا پیشبرد گفتوگو نیست؛ بلکه خودش مولد جهان و فضای اثر است. البته اینجا با متنی مواجهیم که از زبان دیگری ترجمه شده؛ اما معتقدم حتی درمواجههبا متن ترجمهشده هم میتوان لایههایی از آن جهان زبانی و ساختار متفاوت نوشتار «دوراس» را دریافت کرد. نکته دیگری که در آثار «دوراس» برای من اهمیت دارد، نسبت میان آنچیزیستکه شخصیتها دربارهاش حرف میزنند و آنچیزیکه واقعاً در اثر اتفاق میافتد. گاهی آنچه گفته نمیشود، اهمیت بیشتری از آنچیزی دارد که بر زبان میآید. درچنینوضعیتی، سکوت، مکث، تکرار و حتی وقفههای گفتاری، صرفاً فاصلههایی میان دیالوگها نیستند؛ بلکه خودشان در تولید فضا و شکلگیری تجربه نمایشی نقش دارند. در بسیاری از متون متعارف، دیالوگ ابزاری برای انتقال اطلاعات، معرفی شخصیتها و پیشبرد خط رواییست؛ شخصیتها اطلاعاتی را میان خود ردوبدل میکنند و براساسآن، روایت پیش میرود؛ اما در جهان «دوراس»، زبان الزاماً چنین کارکردی ندارد. ممکن است جملهای بارها تکرار شود؛ اما هربار معنایی تازه پیدا کند. شخصیتها با یکدیگر حرف میزنند؛ اما گفتوگو لزوماً به برقراری ارتباط یا نزدیکشدن آنها منجر نمیشود. حتی گاه زبان، بهجایآنکه امکان ارتباط را فراهم کند، ناتوانی آدمها در برقراری ارتباط را آشکار میکند. برای من، مجموعه این ویژگیها زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که آنها را در نسبت با دو عنصر بنیادین تئاتر قرار دهیم: بیان و بدن بازیگر. بهنظرم نوشتار «دوراس»، با تمام ویژگیهایی که به آن اشاره کردم، امکان ویژهای برای محوریتیافتن بازیگر در اجرا فراهم میکند. بازیگر درمواجههبا چنین متنی صرفاً انتقالدهنده دیالوگ یا بازنماییکننده یک شخصیت نیست؛ بلکه ازطریق بدن، صدا، سکوت، مکث و نسبت خود با کلمات، در شکلگیری جهان اثر مشارکت میکند. نهایتاً آنچه مرا به انتخاب متن ترغیب کرد، مجموعهای از این ویژگیهاست: جهان خاص «دوراس»، مواجهه متفاوت او با زبان، نوع روایت و فاصلهگرفتنش از قصهگویی متعارف و کلاسیک. اینها برای من امکان مواجههای متفاوت با متن و درادامه، جستوجوی امکانهای دیگری در اجرای تئاتر را فراهم میکردند.
در فرآیند اجرای اثر، چگونه تلاش کردید تا جهانِ متن اصلی با مختصات مخاطب ایرانی پیوند بخورد؟ آیا تغییری در بستر روایی متن برای ملموستر شدنِ مضامین رخ داده است؟
نکتهای که ابتدا باید اشاره کنم ایناستکه متن «ساوانابای» در نسخه اصلی، مفصلتر است که در ترجمه فارسی، حدود 55صفحه شده؛ اما «دوراس» در مقطعی که خودش این نمایشنامه را در پاریس به صحنه برد، متن را موردبازنگری و دراماتورژی قرار داد و به نسخه کوتاهتر و موجزتری رسید که در ترجمه فارسی حدود 35صفحه است. متنی که ما برای اجرا انتخاب کردیم، همین نسخه دوم است؛ یعنی نسخهای که خود «دوراس» در فرایند مواجهه اجرایی با اثر، به آن رسیده بود. درمواجههبا این متن، طبیعتاً دو حوزه پیشروی ما قرار داشت: یکی، محتوای اثر و مفاهیم و مضامینی که در آن مطرح میشود؛ و دیگری، شیوه مواجهه اجرایی با متن و امکانات فرمی و ساختاری آن. البته اساساً معتقد نیستم که فرم و محتوا دو مقوله مستقل از یکدیگرند. بهنظرم فرم است که محتوا را تولید میکند و اساساً نمیتوان این دو را از هم جدا کرد. بااینحال، دراینتجربه، تمرکز اصلی ما بیشتر بر امکانهای فرمی، ساختاری و تکنیکی متن و چگونگی تبدیل آن به تجربه اجرایی متفاوت بود. یک نکته مهم برایم اینبودکه هر نمایشنامهنویسی؛ بهویژه وقتی خودش اثری را بهروی صحنه میبرد، دستورالعملها و پیشنهادهایی برای اجرا دارد؛ از شیوه بیان و لحن گرفته تا میزانسن، حرکت بازیگر و حتی دکور؛ اما مواجهه ما با متن «دوراس»، مواجههای متعارف و مبتنیبر تبعیت از این دستورها نبود. ما درابتدا تلاش کردیم متن را فارغ از دستورهای صحنه و پیشنهادهای اجرایی نویسنده بخوانیم و تمرین کنیم. حتی برای مدتی طولانی، بدون هیچگونه لحن و بیانی ازپیشتعیینشده، با متن مواجه شدیم. این فرایند، نزدیک دوماه طول کشید تا بهتدریج به ارتباطی با متن برسیم و لحن و بیان خودمان را کشف کنیم؛ که ممکن بود در بخشهایی با آنچه «دوراس» در ذهن داشته مشترک بوده و در بخشهایی هم تفاوت داشته باشد. پس از اینمرحله، وارد لحندهی به گزارهها، کار روی بیان و سایر مؤلفههای اجرایی شدیم. بهتعبیری، تلاش کردیم بدون پیشفرضهای موجود بهسراغ متن برویم و امکانهای آنرا از نو کشف کنیم. این فرایند البته همچنان برایم تمامشده نیست. باوجوداینکه بیش از یکسال است با این متن مواجهه دارم و شاید چندصدبار آنرا خوانده و مرور کردهام، هنوز نمیتوانم ادعای دریافت قطعی و نهایی از جهان آن داشته باشم. فکر میکنم یکی از ویژگیهای این متن همیناستکه بهسادگی به یک تفسیر نهایی تن نمیدهد. در شکلگیری استراتژی اجرایی، یکی از مسائل اصلی ما رفتوآمد ذهنی و خیالی شخصیت اصلی (مادلن) بود. تلاش کردیم رفتوآمدها را در دو ساحت متفاوت روی صحنه بازتاب دهیم: یک ساحت متنی و یک ساحت فرمی و حرکتی. در ساحت حرکتی، حرکات بازیگر در نسبت با جهان متن و اتفاقاتیکه در روایت جریان دارد شکل میگیرند؛ اما از آزادی و رهایی فرمی بیشتری برخوردارند. این حرکات قرار نیست مستقل از متن یا صرفاً واجد ارزش زیباییشناختی باشند؛ بلکه باید نسبتی با وضعیت و جهان اثر داشته باشند. درمقابل، در بخشهای متنی و گفتاری، حرکات محدودتر و قاعدهمندتر میشوند و بیشتر براساس خطوط، فرمهای هندسی و ساختارهای ریاضی شکل میگیرند. این تقابل میان رهایی حرکتی و انضباط فرمی و هندسی نیز بهزعم من؛ درارتباط مستقیم با فضای اثر و جهان نمایشنامه قرار دارد. ازسویدیگر، درباره مفاهیمی که در نمایشنامه حضور دارند، مانند فراق، عشق، مرگ، نوستالژی و فقدان، اساساً لزومی برای دستکاری یا بازتعریف نمیدیدم. اینها تجربههایی انسانی و مشترکاند؛ مخاطب ایرانی، همانقدرکه مخاطب هرجایی دیگر از جهان، با این مفاهیم مواجه است؛ بنابراین، مسئله اصلی ما تغییر یا دستکاری محتوای اثر نبود؛ بلکه چگونگی مواجهه اجرایی با آن بود؛ اینکه چگونه میتوان از کلیشههای تثبیتشده فاصله گرفت و وضعیت تازهای روی صحنه ایجاد کرد. معتقدم تئاتر باید جهانی تازه خلق کند؛ که مخاطب در آن، با تجربهای مواجه شود که لزوماً در زندگی روزمره و بیرون از تماشاخانه امکان تجربهاش را ندارد. اگر تئاتر صرفاً به تقلید از واقعیت و بازنمایی رئالیستی اتفاقات محدود شود، مسئله به این تقلیل پیدا میکند که چهکسی میتواند تقلید دقیقتر و باورپذیرتری از واقعیت ارائه دهد. درحالیکه بهنظرم تئاتر باید ازاینسطح فراتر برود و امکان تجربهای دیگر را فراهم کند. درمواجههبا «ساوانابای»، دو محور اصلی بهعنوان مانیفست فکری و اجرایی ما وجود داشت: نخست، شاعرانگی و فضای شعری اثر بود. تلاش ما این بود صرفاً به روایت متنی شاعرانه اکتفا نکنیم؛ بلکه ویژگیهای شعر را به عناصر اجرایی تبدیل کنیم و فضای شعری مستقلی روی صحنه بسازیم. دوم، جستوجو در تجربهها و دستاوردهای تئاتر تجربی و شیوههای مختلف مواجهه با بدن، بیان و حضور بازیگر بود؛ از استانیسلاوسکی و میرهولد تا آرتو، گروتفسکی و باربا و بهویژه تئاتر بیچیز گروتفسکی. این تجربهها برای ما نه الگوهایی برای تقلید؛ بلکه زمینههایی برای فکرکردن و جستوجوی امکانهای دیگر اجرا بودند. در کنار این دو محور، یکی از خواستههای اصلی من نزدیکشدن به آنچیزی بود که آرتو از آن بهعنوان متافیزیک تئاتر یاد میکند؛ خلق جهانی که بتواند مخاطب را از وضعیت معمول ادراک و تجربهاش خارج کند و او را با خود به جهان دیگری ببرد. همچنین آنچه آرتو از مفهوم شقاوت در تئاتر مطرح میکند، بهعنوان یکی از افقهای فکری این تجربه برایم اهمیت داشته است. طبیعتاً برای بازیگر، اجرای یک الگوی رئالیستی و متعارف، باتکیهبر نشانههای آشنای بازیگری، در بسیاری مواقع مسیر سادهتریست. اینکه شخصیت در موقعیت خنده، گریه، خشم یا سایر وضعیتهای عاطفی قرار بگیرد و واکنشهایی را نشان دهد که تماشاگر پیشاپیش با آنها آشناست؛ اما مسئله برایم دقیقاً فاصلهگرفتن از همین الگوهای مستعمل است. معتقدم انجامندادن یک کار، گاهی بهتر از انجامدادن کاریست که بارها تکرار شده و تازگی و امکان کشف خود را از دست داده. اگر ایدهای برای خلق وضعیتی تازه نداریم، شاید بهتر باشد اساساً آنکار را انجام ندهیم. درنهایت، اینمسیر برای من در امتداد تجربهها و آموزههایی قرار میگیرد که در سالهای اخیر با آنها مواجه بودهام؛ بهویژه در ارتباط با نگاه و شیوه کار جلال تهرانی. آنچه برای من اهمیت دارد، حرکت بهسمت تئاتریست که بهجای بازتولید قراردادهای آشنا، امکان خلق جهان و تجربهای تازه را فراهم کند؛ که هم برای بازیگر و هم برای تماشاگر واجد امکان کشف باشد.
از چالشهایی که در روند تولید تا اجرای اثر با آنها روبرو بودید، بگویید؟
اگر بخواهم درباره چالشهای تولید این نمایش صحبت کنم، فکر میکنم باید به دو حوزه متفاوت اشاره کنم؛ یکی چالشهای مربوط به فرایند تولید و شرایط اجرایی و دیگری دشواریهایی که اساساً در راه رسیدن به زبان و استراتژی اجرایی موردنظرمان وجود داشت. در حوزه اول، طبیعتاً حوادث و اتفاقاتیکه در کشور دراینمدت با آنها مواجه بودیم و وقفههایی که در مقاطع مختلف ایجاد شد، باعث شد که فرایند تولید طولانیتر از آنچیزی شود که درابتدا پیشبینی کرده بودیم. پروسه تمرین ما درمجموع نزدیک به 15ماه طول کشید. این تاحدزیادی خارج از اراده گروه بود و طبیعتاً بسیاری از گروههای نمایشی دیگر هم با شرایط مشابهی مواجه بودند. درنهایت، با همکاری مجموعه تئاترشهر توانستیم اجرای نمایش را در سالن کارگاه نمایش آغاز کنیم. اما بهنظرم چالش اصلی ما در حوزه دیگری قرار داشت: رسیدن به کیفیت اجرایی که از ابتدا در ذهن داشتیم. از مهمترین دشواریهای اینمسیر، عبور از کلیشهها و الگوهای تثبیتشده اجرایی بود. وقتی تصمیم میگیرید از قراردادهای آشنای بازیگری، بیان و میزانسن فاصله بگیرید و بهسمت تجربهای متفاوت حرکت کنید، طبیعتاً با مقاومتها و دشواریهایی مواجه میشوید؛ چه در فرایند تمرین و چه درمواجههبا مخاطب. درواقع، شما از بازیگر میخواهید از بسیاری عادات و آموختههای تثبیتشده فاصله بگیرد و به وضعیتی وارد شود که لزوماً تجربه قبلی و الگوی آمادهای برایش وجود ندارد. اینکار به تمرین مستمر، ممارست، زمان و انرژی زیادی نیاز دارد. هیچ تجربه تازهای در خلأ شکل نمیگیرد و رسیدن به آن، مستلزم کار مداوم و عبور از مراحل مختلف آزمونوخطاست. طبیعتاً این استمرار، در فرایندی 15ماهه، خستگیها و فرسایش هم بههمراه داشت. بااینحال، گروه ساوانابای با همراهی و تعهدی که در تمام اینمدت داشتند، امکان ادامه اینمسیر را فراهم کردند و من واقعاً قدردان تکتک آنها هستم. این چالش حتی در مرحله اجرا هم ادامه دارد. ما میدانیم قرار است با مخاطبانی مواجه شویم که هریک با مجموعهای از تجربههای پیشین، تصاویر آشنا و الگوهای تثبیتشده وارد سالن میشوند. درمقابل، آنها را بهشکل دیگری از تجربه دعوت میکنیم؛ که شاید برای بخشی از مخاطبان مطلوب و پذیرفتنی باشد و برای بخشیدیگر نه. از ابتدا هم نسبت بهاینموضوع آگاه بودیم و میدانستیم که حرکت دراینمسیر، ریسک مواجهه با مخاطب را افزایش میدهد؛ اما بهنظرم اگر قرار باشد تئاتر صرفاً در محدوده انتظارات و عادات موجود باقی بماند، امکان کشف و تجربه تازهای شکل نخواهد گرفت. مسئله دیگری که باید به آن اشاره کنم، استقلال گروه در فرایند تولید است. این نمایش، بدون حمایت مالی بیرونی و بدون اسپانسر تولید شده. طبیعتاً تولید اثری با چنین رویکرد اجرایی و در شرایط اقتصادی موجود، دشواریها و مخاطرات مالی خودش را دارد؛ بهویژه وقتی قرار است بهجای استفاده از الگوهای امتحانشده، راهی متفاوت را تجربه کنید که از ابتدا هم نمیتوان درباره نتیجه و واکنش مخاطب به آن اطمینان داشت. بااینهمه، فکر میکنم پذیرش این ریسکها بخشی از ماهیت انتخاب ما بوده. برای من، تئاتر صرفاً یک فعالیت اجرایی یا تولید یک محصول فرهنگی نیست. آنقدر گرانقدر و عزیز است که میتوان بسیاری از این دشواریها و مخاطرات را بهخاطرش پذیرفت. همچنان بهاینباور جلال تهرانی نزدیکم که «تئاتر نظامِ نظامهاست» و اساساً تئاتر را یکی از کاملترین و زندهترین شکلهای تجربه زندگی میدانم. شاید همین باور است که باعث میشود با وجود تمام دشواریها، همچنان بخواهیم بهسمت تجربههای تازه حرکت کنیم.
سخن آخر؟
فکر میکنم درمواجههبا تولید اثر هنری، پیشازهرچیز باید نسبت خودمان را با فرایند تولید مشخص کنیم. میتوانیم با رویکردهای مختلفی بهسراغ تولید یک اثر برویم؛ رویکردی حرفهای، تجربی، آوانگارد یا هرشکل دیگری. طبیعتاً هرکدام از این نگاهها، فرایند متفاوتی را رقم میزنند. بهنظرم میان فرایند صنعتی و فرایند هنری تفاوت بنیادینی وجود دارد. در فرایند صنعتی، محصول ازپیش مشخص است و طبق شناختی که از محصول نهایی داریم، مراحل تولید را طراحی و برنامهریزی میکنیم؛ اما در فرایند تجربی و هنری، الزاماً با چنین وضعیتی مواجه نیستیم. ما مسیری را آغاز میکنیم، تمرین میکنیم، آزمون میکنیم، تغییر میدهیم و ... اتفاقاتی رخ میدهد که لزوماً از ابتدا قابلپیشبینی نیستند. حتی ممکن است در آغاز ندانیم محصول نهایی دقیقاً چه شکلی خواهد داشت. بهاعتقاد من، همین امکان کشف و مواجهه با امر پیشبینینشده است که به فرایند، ماهیت هنری میدهد. ازسویدیگر، فکر میکنم هر اثری، فارغ از ژانر و قالب هنریاش، زمانی به هنر نزدیکتر میشود که بتواند چیزی فراتر از بازتولید آنچه ازپیش وجود داشته خلق کند؛ بتواند از سطح نخستین و متعارف واقعیت عبور کند و در نظام نشانهها، دلالتها و ارجاعات خودش، امکان تازهای بهوجود بیاورد. اگر همهچیز در همان لایه اول باقی بماند و اثر صرفاً به بازتولید آنچه میشناسیم محدود شود، بهنظرم اتفاق تازهای در هنر رخ نداده. آگاهم که ایننوع نگاه، دستکم در بخشی از فضای غالب تئاتری، با انتظارات و قراردادهای رایج فاصله دارد. درچنینشرایطی یا باید مرعوب این فاصله شد و به الگوهای موجود تن داد، یا مخاطرات انتخاب را پذیرفت و مسیر خود را ادامه داد. ما انتخاب دوم را انجام دادیم و طبیعتاً از ریسکهای آنهم آگاه بودیم. تمام این حرفها در ساحت نظری و نیت هنری قرار دارند. ممکن است در ساحت اجرا، آنطورکه میخواستیم، موفق نشده باشیم. هیچ ادعایی درباره بینقصبودن کار نداریم و طبیعتاً هر اثری، کاستیها و محدودیتهای خودش را دارد؛ اما دستکم دغدغه و تلاش ما اینبودهکه به ارائهای متفاوت و تجربهای تازه از متنی دشوار، متعلق به نویسندهای با جهان خاص و پیچیده، برسیم؛ آنهم درشرایطیکه تولید و اجرای چنین اثری بههیچوجه کار آسانی نبوده است. درنهایت، امیدوارم تئاتر همچنان امکان ادامهدادن، تجربهکردن و دوباره آموختن را برای ما فراهم کند. امیدوارم بتوانیم در ادامه مسیر، بیشتر تلاش کنیم، تجربههای دقیقتری داشته باشیم و بهتر شویم. فکر میکنم همین امکانِ بهترشدن و دوباره از نو آغازکردن، یکی از دلایلیست که هنوز ما را به تئاتر وابسته نگه میدارد.