نگاهی به نمایش «ده، بیستدقیقه کم»
از طنز زنانه تا تراژدی مادرانگی!
سهیلا انصاری
نمایش «ده، بیستدقیقه کم» که اینروزها در «سالن انتظامی (خانه هنرمندان ایران)» بهروی صحنه رفته، اجراییست که تلاش میکند از خلال طنز، موسیقی و بازی، به جهان پیچیده زنبودن و تجربه مادرانگی نزدیک شود؛ جهانی آمیخته با زایش، عشق، رنج، فقدان و درنهایت مرگ! یکی از مهمترین امتیازهای این اجرا، تسلط و هماهنگی بازیگران است؛ که بااتکابه بدن، بیان و حضور صحنهای خود، توانستهاند خلأ دکور را به فرصتی برای تمرکز بر بازی تبدیل کنند. درواقع، نبود دکور درایناجرا نه یک کمبود؛ بلکه انتخابی فرمیست که بار اصلی فضاسازی را بر دوش بازیگران، موسیقی و نور قرار میدهد. البته چنین انتخابی، مسئولیت بیشتری نیز برای اجرا ایجاد میکند؛ چراکه در نبود عناصر بصری متعارف، کوچکترین اُفت در ریتم، میزانسن یا انرژی بازیگران، بهسرعت بهچشم میآید. طنز، یکی از ابزارهای مهم نمایش برای نزدیکشدن به مخاطب است. لحظههای شیرین و موقعیتهای کمیک، لبخند را بر لب تماشاگر مینشانند؛ اما این لبخند در بستر موضوع اصلی اثر، چندان آسوده و بیدغدغه نیست. طنز دراینجا میتواند راهی برای مواجهه با تلخیهای تجربه زنانه باشد؛ که گاه در زندگی روزمره چنان عادی شدهاند که تنها از مسیر خنده میتوان دوباره به آنها نگاه کرد. موسیقی زنده؛ بهویژه حضور ساز «قانون» و بهرهگیری از موسیقی سنتی، از نقاط قوت شنیداری اجراست. موسیقی کنار بازیها، به شکلگیری فضای عاطفی نمایش کمک میکند و در لحظاتی، بر تأثیرگذاری صحنهها میافزاید. البته در چنین اجرایی، اهمیت دارد که موسیقی صرفاً وظیفه زیباترکردن لحظات یا تشدید احساسات را برعهده نداشته باشد؛ بلکه در پیشبرد درام و تکمیل معنای صحنهها نیز نقشی مستقل ایفا کند. مرز میان همراهی موسیقایی و تأکید بیشازاندازه بر احساسات، مرزی ظریف است که دراینجنس اجرا اهمیت ویژهای دارد. طراحی لباس، از دیگر نقاط چشمگیر نمایش است. لباسها بهواسطه جذابیت بصری و حضور مؤثرشان، به هویتسازی صحنه کمک میکنند. نورپردازی نیز با انتخابهای بهجا و حسابشده، در غیاب دکور، به یکی از ابزارهای اصلی فضاسازی تبدیل شده. این دو عنصر نشان میدهند: سادگی صحنه الزاماً بهمعنای «فقر بصری» نیست و میتوان با حداقل امکانات، جهانی دیداری و معنادار خلق کرد؛ اما آنچه به نمایش عمق معنایی میبخشد، پرداختن به مفهوم زنبودن و تجربه زایش و مادرشدن است. اثر تلاش میکند از تصویر آرمانی و گاه کلیشهای مادر فاصله بگیرد و سویههای دشوار، جسمانی و عاطفی این تجربه را نیز بهنمایش بگذارد. مادرشدن دراینروایت صرفاً «تجربهای سرشار از عشق و لطافت» نیست؛ بلکه با درد، مسئولیت، فرسودگی، اضطراب و گاه «ازدستدادن» همراه است. بااینحال، یکی از پرسشهای مهم درمواجههبا چنین مضمونی، میزان فاصلهگرفتن اثر از روایتهای آشنای مادرانگیست. آیا نمایش موفق میشود به تجربهای تازه و چندوجهی از زنبودن برسد یا در برخی لحظات به بازگویی مفاهیم شناختهشده درباره رنج مادران بسنده میکند؟ ارزش انتقادی اثر را میتوان در همین پرسش جستوجو کرد: تاچهاندازه توانسته بهجای صرفاً بیان رنج، مخاطب را با ریشهها و ابعاد پیچیده آن مواجه کند؟ پایانبندی نمایش، بااشارهبه مرگ و کشتهشدن مادران در جنگ، دامنه روایت را از تجربه فردی و خانوادگی به یک فاجعه جمعی و انسانی گسترش میدهد. این تغییر مقیاس، ازنظر عاطفی تکاندهنده است؛ چراکه مادر که در ذهن جمعی، نماد زایش و تداوم زندگیست، اینبار در موقعیتی قرار میگیرد که خود، قربانی مرگ و خشونت میشود. تقابل میان زایش و نابودی، شاید مهمترین لایه معنایی پایان اثر باشد. بااینحال، چنین پایانبندی سنگینی، نیازمند بسترسازی دراماتیک دقیق است. پیوند میان رنجهای فردی زنان و مادرانگی با مرگ مادران در جنگ، باید چنان در تاروپود اجرا تنیده شود که پایان، امتداد طبیعی جهان نمایش بهنظر برسد، نه صرفاً افزودن تصویری تلخ برای برانگیختن احساسات مخاطب. قدرت این پایان بیشازآنکه به تلخی موضوع وابسته باشد، به کیفیت پیوند آن با مسیر روایی اثر بستگی دارد. «ده، بیستدقیقه کم» اجراییست که در آن، تضادهایی معنادار شکل میگیرد: خنده در کنار اندوه، موسیقی سنتی در کنار روایت معاصر، سادگی صحنه در کنار غنای بصری؛ و زایش در برابر مرگ! همین تضادها به اثر امکان میدهند تا از یک اجرای صرفاً سرگرمکننده فراتر برود و پرسشهایی درباره «زن، مادر، بدن و خشونت» پیشروی مخاطب بگذارد. شاید مهمترین دستاورد این نمایش اینباشدکه تماشاگر را از لبخندی ساده، به تأملی تلخ میرساند؛ از خنده به بغض، از زندگی به مرگ و از تجربه شخصی مادرشدن به رنج مادرانی که جنگ، فرصت ادامه زندگی را از آنها گرفته است. نمایش نهایتاً این پرسش را در ذهن باقی میگذارد: «در جهانی که زن، سرچشمه زایش و زندگیست، چرا بدن و جان او همچنان یکی از نخستین قربانیان خشونت و جنگ است؟»