راهنمای جامع پیشگیری و درمان آرنج تنیسبازان
ورزش آگاهانه؛ آرنج سالم!
دکتر پویا فراهانی
pouya_f63@yahoo.com
ورزش منظم یکی از مهمترین عوامل حفظ سلامت جسم و روان است و میتواند به تقویت عضلات، بهبود عملکرد قلب و عروق، افزایش انعطافپذیری بدن و پیشگیری از بسیاری از بیماریها کمک کند. بااینحال، ورزش زمانی بیشترین فایده را دارد که آگاهانه، اصولی و متناسب با شرایط جسمانی فرد انجام شود. پیش از آغاز ورزشهای حرفهای یا فعالیتهای سنگین، لازم است فرد ازنظر وضعیت عمومی بدن، قدرت و انعطافپذیری عضلات، سلامت مفاصل، استخوانها و ساختار اسکلتی بررسی و درصورت نیاز، معاینه و چکاپ پزشکی شود. توجه به سابقه آسیبدیدگی، بیماریهای زمینهای و آمادگی جسمانی نیز اهمیت زیادی دارد. انجام این بررسیها کمک میکند فرد ورزشی متناسب با تواناییها و شرایط بدنی خود انتخاب کند و خطر آسیبدیدگی کاهش یابد. ازسویدیگر، باید دانست که هر رشته ورزشی، در کنار فواید فراوان، آسیبهای خاص خود را نیز دارد. حرکات تکراری، استفاده نادرست از تجهیزات، گرم نکردن بدن، رعایت نکردن تکنیک صحیح یا افزایش ناگهانی شدت تمرین میتواند به عضلات، تاندونها، مفاصل و استخوانها آسیب برساند. بنابراین ورزشکار باید با شیوه صحیح انجام حرکات، اصول گرمکردن و سردکردن، استراحت کافی و علائم هشداردهنده آسیبها آشنا باشد. یکی از مهمترین اصول ورزش ایمن، بیتوجه نبودن به درد است. هر دردی را نباید نشانه طبیعی تمرین یا خستگی تلقی کرد. شناسایی بهموقع درد و مراجعه به پزشک یا فیزیوتراپیست میتواند از تشدید آسیب و تبدیلشدن آن به یک مشکل مزمن جلوگیری کند. آرنج تنیسبازان یکی از نمونههای شایع آسیبهاییست که در اثر حرکات تکراری دست و وارد شدن فشار بیشازحد به تاندونها ایجاد میشود؛ عارضهای که برخلاف نامش، فقط مختص تنیسبازان نیست و ممکن است در فعالیتهای شغلی و روزمره نیز رخ دهد.
آرنج تنیسبازان، که در اصطلاح پزشکی اپیکوندیلیت خارجی آرنج نامیده میشود، معمولاً در اثر آسیب و تحریک تاندونهای عضلات ساعد ایجاد میشود؛ تاندونهایی که به قسمت خارجی آرنج متصل میشوند. این آسیب میتواند باعث درد، حساسیت و گاهی التهاب در ناحیه خارجی آرنج و ساعد شود و حرکات روزمره فرد را مختل کند. با وجود نام این بیماری، ممکن است فرد حتی بدون انجام یکبار ورزش تنیس نیز به آن مبتلا شود؛ زیرا علت اصلی آن، انجام حرکات تکراری دست و وارد شدن فشار بیشازحد به تاندونهاست. آرنج تنیسبازان یکی از شایعترین علل درد آرنج بهشمار میرود. این عارضه میتواند در هر سنی رخ دهد، اما شیوع آن در حدود ۴۰سالگی بیشتر است.
علل بیماری
علت اصلی آرنج تنیسبازان، انجام حرکات تکراری دست یا واردکردن نیروی زیاد هنگام گرفتن و جابهجا کردن اشیا است. برای مثال، گرفتن راکت تنیس و واردکردن ضربههای مکرر در طولانیمدت میتواند به تاندونهای ساعد آسیب برساند. گاهی نیز حرکات تکراری، بهمرورزمان باعث ایجاد پارگیهای بسیار کوچک و فرسایش در بافت تاندون میشوند و درنهایت به بروز آرنج تنیسبازان میانجامند.
آناتومی آسیب تاندون در آرنج تنیسبازان
حرکات تکراری یا فشار زیاد بر دست ممکن است در فعالیتهای ورزشی مختلف ایجاد شود؛ ازجمله تنیس، راکتبال، اسکواش، وزنهبرداری، ورزشهای مشابه. این مشکل ممکن است در فعالیتهای شغلی و روزمره نیز بهوجود آید؛ مانند: تایپ کردن، خیاطی و دوختودوز، جاری، نقاشی، کار با پیچگوشتی، استفاده مداوم از همزن دستی، انجام هر فعالیت تکراری و طولانیمدت با دست
علائم
مهمترین علامت بیماری، درد و حساس شدن قسمت خارجی آرنج است؛ یعنی همان ناحیهای که تاندون آسیبدیده به استخوان متصل میشود. درد ممکن است به قسمت بالاتر بازو یا پایینتر، یعنی ساعد، نیز انتشار پیدا کند. با اینکه فرد درد را در ناحیه آرنج احساس میکند، این درد معمولاً هنگام کار کردن با انگشتان و گرفتن اشیا تشدید میشود. برخی فعالیتهایی که میتوانند درد را افزایش دهند عبارتاند از:
۱. بلند کردن اجسام سنگین
۲. گرفتن اشیا با فشار زیاد بین شست و انگشت اشاره؛ برای مثال فشار دادن بیشازحد خودکار هنگام نوشتن
۳. باز و بسته کردن مکرر درهای سنگین
۴. چرخاندن دستگیره یا بازکردن درِ بطری
۵. حرکت دادن مچ دست در برابر مقاومت
در بعضی موارد، علائمی مانند ضعف در گرفتن اشیا، کاهش قدرت دست و دردهای تیرکشنده در ساعد نیز دیده میشود. بااینحال، انتشار درد تا انگشتان ممکن است دلایل دیگری نیز داشته باشد؛ بنابراین درصورت وجود بیحسی، گزگز یا ضعف قابلتوجه، مراجعه به پزشک ضروری است.
تشخیص
تشخیص آرنج تنیسبازان معمولاً با معاینه دقیق، بررسی علائم و گرفتن شرححال از بیمار انجام میشود. پزشک یا فیزیوتراپیست با بررسی محل درد، قدرت عضلات و حرکات مچ و آرنج، وضعیت تاندون را ارزیابی میکند. دربرخیموارد، برای رد کردن بیماریهای دیگر یا بررسی آسیبهای همراه، استفاده از تصویربرداریهایی مانند رادیوگرافی یا MRI نیز ضروری است. رادیوگرافی معمولاً برای بررسی مشکلات استخوانی و مفصلی انجام میشود و MRI میتواند اطلاعات بیشتری درباره تاندونها و بافتهای نرم ارائه دهد.
درمان
نکته امیدوارکننده ایناستکه آرنج تنیسبازان در بسیاری از موارد با درمانهای غیرجراحی و رعایت اصول مراقبتی بهبود پیدا میکند. استراحت نسبی، پرهیز از فعالیتهای تشدیدکننده درد و استفاده صحیح از کمپرس سرد میتواند به کاهش علائم کمک کند. در روزهای نخست شروع درد، استفاده از کیسه یخ میتواند درد و تورم احتمالی را کاهش دهد. کیسه یخ باید درون پارچه پیچیده شود و هر بار حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه روی ناحیه دردناک قرار گیرد. تماس مستقیم یخ با پوست ممکن است باعث آسیب پوستی شود.
۱. فیزیوتراپی
اگر درد و ناراحتی با استراحت نسبی و مراقبتهای اولیه طی چند روز کاهش پیدا نکرد، مراجعه به پزشک یا فیزیوتراپیست توصیه میشود. فیزیوتراپی، بهویژه در مواردی که بیماری چند هفته ادامه پیدا کرده یا مزمن شده است، یکی از مهمترین روشهای درمان بهشمار میرود.
فیزیوتراپیست پس از ارزیابی وضعیت بیمار، ممکن است از روشهای مختلفی مانند درمانهای دستی، تمرینات کششی و تقویتی، اصلاح الگوی حرکتی و سایر روشهای مناسب استفاده کند. هدف اصلی فیزیوتراپی، کاهش درد، بهبود عملکرد تاندون، افزایش قدرت عضلات ساعد و بازگرداندن بیمار به فعالیتهای عادی روزمره یا شغلی است. در بسیاری از موارد مزمن، عضلات دست بیمار نیز بهدلیل کاهش استفاده ضعیف میشوند. فیزیوتراپیست با ارائه تمرینات مناسب به تقویت این عضلات کمک میکند. انجام تمرینها باید بهصورت تدریجی و زیر نظر متخصص باشد؛ زیرا شروع ناگهانی یا انجام نادرست تمرینها ممکن است آسیب را تشدید کند. در روند درمان این بیماری باید صبور باشید. بهبود کامل تاندون ممکن است به چند هفته یا چند ماه زمان نیاز داشته باشد و نباید برای بازگشت سریع به فعالیتهای سنگین عجله کرد.
۲. استفاده از داروهای ضدالتهاب
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، مانند ایبوپروفن، ممکن است بهطور کوتاهمدت به کاهش درد و التهاب کمک کنند. بااینحال، مصرف این داروها باید باتوجهبه شرایط جسمی فرد و ترجیحاً با نظر پزشک انجام شود. مصرف طولانیمدت یا خودسرانه این داروها میتواند عوارضی مانند زخم و خونریزی معده، آسیب کلیوی و افزایش فشارخون ایجاد کند. این داروها معمولاً در روزهای نخست بیماری مؤثرتر هستند و در موارد مزمن ممکن است فقط درد را موقتاً کاهش دهند و علت اصلی مشکل را برطرف نکنند.
۳. تزریق کورتون
تزریق کورتیکواستروئید یا کورتون ممکن است دربرخیموارد برای کاهش کوتاهمدت درد و التهاب مورداستفاده قرار گیرد؛ اما این روش باید تنها درصورت ضرورت و با تشخیص پزشک انجام شود. تزریق کورتون، بهویژه اگر بهدفعات تکرار شود، ممکن است در درازمدت تأثیر مطلوبی بر روندترمیم تاندون نداشته باشد و حتی احتمال آسیب بافت تاندون را افزایش دهد. بنابراین استفاده از آن باید بااحتیاط و براساس شرایط هر بیمار باشد.
۴. استفاده از بریس
استفاده از بریس یا آرنجبند میتواند در برخی بیماران فشار واردشده به تاندون را کاهش دهد و به کنترل درد کمک کند. انتخاب نوع بریس و نحوه استفاده از آن بهتر است با مشورت پزشک یا فیزیوتراپیست انجام شود. استفاده نادرست یا طولانیمدت از بریس ممکن است باعث کاهش فعالیت و ضعیف شدن عضلات ساعد شود. بههمیندلیل، بریس معمولاً باید در کنار تمرینات مناسب و اصلاح فعالیتهای روزانه به کار رود، نه بهعنوان تنها روش درمان.
۵. جراحی
در موارد نادر، اگر درمانهای غیرجراحی، بهویژه فیزیوتراپی، مؤثر نباشند و درد برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، ممکن است جراحی مطرح شود. معمولاً زمانی درباره جراحی تصمیمگیری میشود که بیمار دستکم ششماه تا یکسال درمان مناسب را دریافت کرده باشد، اما همچنان درد و محدودیت عملکرد قابلتوجه داشته باشد. در جراحی، بخش آسیبدیده یا فرسوده تاندون برداشته و تاندون باقیمانده، درصورت نیاز، به استخوان متصل میشود. پس از جراحی نیز انجام دوره توانبخشی و فیزیوتراپی ضروری است تا قدرت و عملکرد دست بهطور کامل بازگردد.
پیشگیری از آرنج تنیسبازان
برای پیشگیری از این بیماری، رعایت نکات زیر اهمیت دارد: ۱. هنگام کار با دست، وضعیت مناسبی داشته باشید. برای مثال، افرادیکه با رایانه کار میکنند باید وضعیت قرارگیری مچ، ساعد و صفحهکلید را اصلاح کنند. ۲. از انجام کارهای سنگین و تکراری در مدت طولانی پرهیز کنید؛ مانند کار مداوم با پیچگوشتی یا بازکردن درِ بطریهای سفت. ۳. هنگام کار، وقفههای کوتاه و منظم برای استراحت دادن بهدست و مچ درنظر بگیرید. ۴. اگر در آرنج احساس درد کردید، برای چند روز فعالیتهای تشدیدکننده درد را کاهش دهید و درصورت نیاز از کمپرس سرد استفاده کنید. ۵. اگر درد آرنج بیش از یکهفته ادامه پیدا کرد، برای ارزیابی دقیقتر به پزشک یا فیزیوتراپیست مراجعه کنید تا مشکل مزمن نشود. ۶. با انجام منظم تمرینهای کششی و تقویتی، عضلات ساعد و دست خود را قوی نگه دارید؛ البته این تمرینها باید متناسب با شرایط جسمی شما باشند. ۷. در فعالیتهای ورزشی، از تجهیزات مناسب و تکنیک صحیح استفاده کنید و پیش از ورزش، بدن و عضلات دست را بهخوبی گرم کنید.
سخن پایانی
آرنج تنیسبازان معمولاً بیماری خطرناکی نیست، اما بیتوجهی به آن و ادامه فعالیتهای دردناک میتواند روند بهبود را طولانی کند. استراحت نسبی، اصلاح حرکات، کمپرس سرد، تمرینات مناسب و فیزیوتراپی در بسیاری از موارد به بهبود بیماری کمک میکنند. درصورت تداوم درد، ضعف دست، بیحسی یا محدودیت حرکتی، مراجعه به پزشک ضروری است تا علت دقیق مشکل مشخص و درمان مناسب آغاز شود.