راز فوتبال مدرن چیست؟
شورشِ اسطورهها علیه تقویم
سروش راسخ
فوتبال همواره در نگاه سنتی، بهعنوان قلمرویی برای جوانی، سرعتهای سرسامآور و تابآوری فیزیکیِ محض شناخته میشد. در دهههای گذشته، کلیشهای نانوشته در این ورزش وجود داشت که دوران اوج یک بازیکن، مسیری خطی و محدود را طی میکند: ظهور در بیستسالگی، پختگی در بیستوپنجسالگی و آغازِ فرودِ ناگزیر پس از سیسالگی. اما امروز، در جریان برگزاری بازیهای جامجهانی ۲۰۲۶، شاهدِ فروپاشی این کلیشه هستیم. اسطورههایی که بسیاری تصور میکردند در حال سپری کردن آخرین فصلهای زندگی حرفهای خود هستند، اکنون نهتنها در میادین حضور دارند، بلکه ستونهای اصلی تیمهای خود بهشمار میروند. تماشای مسی، مودریچ، رونالدو و کوین دیبروینه در مستطیل سبز، دیگر نه یک نوستالژی، که یک درس بزرگ ورزشی است؛ آنها بهگونهای میدرخشند که گویی گذر زمان در برابر تکنیک و هوشِ آنها متوقف شده است. اما این «جوانیِ ابدی» در میانه میدان، از کجا نشات میگیرد؟ آیا علم توانسته است مرزهای بیولوژیک را جابهجا کند یا فوتبالِ مدرن تغییر ماهیت داده است؟ برای درک این معما، باید به سراغ کالبدشکافیِ فیزیکِ فوتبالِ امروز برویم.
در جریان برگزاری بازیهای جامجهانی ۲۰۲۶، بحثهای فوتبالی داغ است و ستارههای باتجربه و سن و سالداری مثل مسی، مودریچ، رونالدو و کوین دیبروینه هنوز هم در زمین چمن خوش میدرخشند. اینروزها فوتبال مدرن به میدان جنگی برای تصاحب هر سانتیمتر از زمین تبدیل شده است. این رقابت بیرحمانه، بازیکنان را مجبور کرده تا سریعتر و قویتر از قبل باشند. درحالیکه در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ میلادی، بهندرت دیده میشد که بازیکنان در هنگام دویدن در زمین چمن بهسرعت ۳۰ کیلومتر در ساعت برسند، در جام جهانی ۲۰۲۲، دستکم ۱۰ بازیکن سرعت دویدن بالاتر از ۳۵ کیلومتر در ساعت را بهنام خودشان ثبت کردند. این افزایش سرعت عمدتاً ناشی از تاکتیکهای پرس از بالاست. تیمها بهطور هماهنگ و سریع برای بازپسگیری توپ از حریف تلاش میکنند تا مانع از بازیسازی آنها شوند. از دیدگاه پروفسور بانگسبو، امروزه در فوتبال، ریکاوری (توانایی بدن برای بازیابی سریع انرژی جهت تکرارِ این فشارهای تاکتیکی) بیش از هر چیز دیگری اهمیت دارد؛ جالب اینجاست که باوجود افزایش شدت بازی، کل مسافت طی شده توسط بازیکنان افزایش چندانی نداشته؛ اگر در دهه ۱۹۹۰ میلادی، میانگین مسافت طی شده به اوج رسید و عدد ۱۱.۴ کیلومتر ثبت شد، اما در جام جهانی ۲۰۲۲ به این آمار به ۱۰.۶ کیلومتر کاهش یافت که نشاندهنده تغییر ماهیتِ دوندگی از «دویدن مداوم» به «استارتهای سریع و پراکنده» است. باوجود فشارهای فیزیکی، یک خبر امیدبخش وجود دارد؛ پیشرفتهای علمی در حوزه تغذیه، تمرینات و ریکاوری، توانسته تا عمر حرفهای بازیکنان را افزایش دهد. میانگین سنی تیمهای حاضر در لیگ قهرمانان اروپا در سال ۱۹۹۲، ۲۴.۹ سال بود و این عدد در جام جهانی ۲۰۱۸، به ۲۶.۵ سال رسید و جام جهانی ۲۰۲۲، با میانگین سنی ۲۷.۹ سال برای بازیکنان، یکی از مسنترین تورنمنتهای تاریخ بود. حالا بازیکنان بالای ۳۵ سال زیادی را در ترکیب تیمهای مختلف میبینیم و این درحالیست که تنها ۷ بازیکن بالای ۳۵ سال در جام جهانی ۱۹۹۰ حضور داشتند؛ این رقم در جام جهانی ۲۰۲۲ به ۴۱ نفر رسید و در جام جهانی ۲۰۲۶، طبق لیست رسمی فیفا، ۷۲ بازیکن بالای ۳۵ سال و ۸ بازیکن ۴۰ ساله یا بیشتر حضور دارند که از مجموع تمام دورههای قبلی جام جهانی بیشتر است. دکتر لایتانو دراینباره توضیح داد که بازیکنانی که با دقت از بدنشان مراقبت میکنند و پروتکلهای صحیح تمرینی و ریکاوری را دنبال میکنند، حالا شانس بیشتری برای ادامه حضور در سطوح عالی فوتبال نسبت به هر زمان دیگری در تاریخ دارند.