تبدیل اشغال موقت به حضور بلندمدت با طرح «شرق جدید» اسرائیل
اسرائیل با گسترش حضور نظامی، ایجاد پایگاههای جدید و تلاش برای تثبیت حضور میدانی در جنوب سوریه، درصدد تبدیل اشغال موقت به حضوری بلندمدت است؛ اما همزمان نشانههای شکلگیری مقاومت مردمی دراینمنطقه، طرح تلآویو برای بازتعریف جنوب سوریه را با چالشی تازه مواجه کرده است؛ چالشی که میتواند اینمنطقه را به یکی از کانونهای اصلی رویارویی با اشغالگری اسرائیل تبدیل کند.
اسرائیل سقوط دمشق در دسامبر ۲۰۲۴ را فرصت مناسبی دید تا در کنار حفظ اشغالگری جولان و اعلام الحاق آن به رژیم، توافقنامه جداسازی سال ۱۹۷۴ را یکطرفه نقض کرده؛ حضور نظامی خود را در جنوب سوریه گسترش دهد. بهاینترتیب، حدود ۴۰۰کیلومترمربع از اراضی جنوب سوریه به اشغال اسرائیل درآمد و پیشروی ارتش این رژیم تا عمق ۱۰کیلومتری خاک سوریه ادامه یافت. بهگزارش قبس زعفرانی (فارس)؛ اهمیت تحولات جدید صرفاً به میزان پیشروی ارتش اسرائیل در عمق سوریه ارتباط پیدا نمیکند؛ بلکه ماهیت آناستکه بنابر افشاگری روزنامه عبریزبان «یدیعوت آحارانوت» در طرحی موسوم به «شرق جدید» نمود پیدا میکند و هدف آن تبدیل نفوذ موقت نظامی اسرائیل در جنوب سوریه به یک حضور مستقر و بلندمدت است. طبق اینطرح، حدود ۹ پایگاه نظامی در نوار تحتکنترل اسرائیل ایجاد شده که هرکدام ازنظر مساحت در حد یک پایگاه برای استقرار یک «گردان» نظامی توصیف شدهاند که معمولاً بین ۶۰ تا ۲۰۰ نیروی نظامی را دربرمیگیرد. این پایگاهها از جبلالشیخ در شمال، از مسیر قنیطره تا مناطق نزدیک حوض یرموک در جنوب امتداد یافتهاند. همزمان، اسرائیل عملیات حفر خندق و ایجاد خاکریز را در امتداد این نوار اجرا کرده و طبق گزارش شبکه کان اسرائیل، حدود ۸۰درصد عملیات حفر آن از محدوده مجدل شمس تا مثلث مرزی سوریه، اردن و فلسطین اشغالی بهپایان رسیده. هدف اعلامشده اسرائیل از حفر این خندق نیز جلوگیری از حمله گروههای مسلح به شهرکنشینان اسرائیلی است که برای تفریح و گردشگری به جنوب سوریه سفر میکنند. اینروند در کنار فعالیت جنبشی از شهرکنشینان صهیونیست بهنام «رواد الباشان» که خواستار شهرکسازی در جنوب سوریه است، صورت میگیرد. اعضای این جنبش در سال ۲۰۲۶ چندینبار وارد مناطق مختلف در جنوب سوریه شدند، ازجملهاینکه در 5 ژوئیه، حدود ۷۰نفر از اعضای آن پس از ورود به منطقه جبلالشیخ، درصدد یورش به روستای «حضر» در حومه قنیطره بودند. مجموعه ایناقدامات نشان میدهد اسرائیل جنوب سوریه را صرفاً یک منطقه حائل نمیبیند، بلکه درصدد تثبیت حضور طولانیمدت در آن و درادامه، الحاق آن به سرزمینهای اشغالی است. در برابر اینروند، نشانههایی از شکلگیری مقاومت محلی در جنوب سوریه درحالظهور است. «جنبش بازدارندگی برابر اشغالگری» (حرکه ردع الاحتلال) از جمله این تشکلهاست که ۱۱ فوریه ۲۰۲۶ در جنوب سوریه اعلام موجودیت کرد و با دادن فراخوان، از جوانان سوری خواست ضمن الحاق به این جنبش، آنرا در تحقق اهدافش یاری رسانند. مهمترین اهداف اعلامشده توسط این جنبش، مقابله با اشغال مناطق جنوبی سوریه توسط اسرائیل و آزادسازی جولان اشغالی است. آنچه به این جنبش اهمیت میدهد و نگاه ناظران منطقهای را به آن و آیندهاش جلب کرده، ایناستکه چندماهبعد، یعنی در پنجم ژوئیه، از تشکیل شاخهای از اینگروه در درعا خبر داده شد با همین اهداف و با همین فراخوان، یعنی از جوانان سوری برای پیوستن به آن برای مقابله با اشغالگری اسرائیل و آزادسازی جولان دعوت شده بود. گزارشهای منتشرشده از جنبش نشان میدهد، اینجریان طیفهای گستردهای از سوریها را شامل میشود؛ چه گروههایی که سابقه حضور در بهاصطلاح انقلاب سوریه را داشتند و چه مردم عادی. در ویدئوهای منتشرشده نیز، جنبش خواستار واردکردن ضربه به نظامیان اسرائیلی در جولان و وادارکردن آنها به عقبنشینی از مناطقی شده که پس از سقوط دمشق اشغال کردهاند. اهمیت اینروند فقط به یک تشکل مسلح محدود نیست؛ چراکه همزمان با ظهور اینجریان، درگیریهایی نیز میان ساکنان محلی و نظامیان اسرائیلی رخ داده است؛ از سنگپرانی به آنها گرفته تا تیراندازی و ایجاد موانع سنگی در مسیر خودروهای آنها. در اواخر ژوئن نیز در جریان یورش نظامیان اسرائیلی به منطقه عابدین در غرب درعا، اهالی روستا سعی کردند با سادهترین امکانات دراختیار، ازجمله چوب و سنگ، از پیشروی نظامیان اسرائیلی به روستایشان جلوگیری کنند و افراد ناشناس اقدام به تیراندازی سوی آنها کردند. ارتش اسرائیل در پاسخ، از تیراندازی، خمپاره و حمله هوایی استفاده کرد. طبق گزارشها؛ اکنون ۶۰ شهروند سوری در بازداشت رژیم به سر میبرند. ممکن است اینجریانها در مقطع کنونی کوچک باشند و از امکانات نظامی محدودی برخوردار باشند؛ اما در منطق تحولات مقاومت، اندازه اولیه یک تشکل الزاماً تعیینکننده ظرفیت آینده آن نیست. اگر نارضایتی از اشغال در میان ساکنان اصلی سرزمینها و جوامع محلی گسترش پیدا کند و گروههای مختلف حول یک هدف مشترک یعنی مقابله با اشغالگری اسرائیل به یکدیگر نزدیک شوند، جنوب سوریه به عرصهای بسیار پیچیدهتر برای ارتش اسرائیل تبدیل خواهد شد. در کنار مقاومت محلی، نگرانی دیگر اسرائیل، گروههای مسلحی هستند که در روند تشکیل ارتش جدید سوریه مشارکت داشته و باهم ادغام شدهاند. براساس تحلیلهای امنیتی اسرائیلی، تلآویو نسبت به ماهیت اینگروهها بسیار بدبین است. به اینگروهها باید گروههای مسلح خارجازکنترل جولانی را اضافه کرد که از نگاه اسرائیل تهدید بالقوه خطرناکتری از ارتش جولانی هستند؛ بهویژه اگر بنابر ادعای اسرائیل خلأ امنیتی جنوب سوریه ادامه پیدا کند؛ بهاعتقاد اسرائیل اینروند میتواند بهانهای برای حضور و فعالیت اینگروهها در جنوب سوریه باشد و البته توجیهی برای تثبیت و گسترش اشغال جنوب سوریه توسط اسرائیل بهبهانه مقابله با جولانی و گروههای مسلح مستقل از او. دراینمیان، خود جولانی نیز برای اسرائیل یک تهدید محسوب میشود. وی تاکنون برای جلوگیری از رویارویی مستقیم با اسرائیل تلاش کرده و حتی درباره دستیابی به یک توافق امنیتی سخن گفته که آخرینش به ژوئیه ۲۰۲۶ بازمیگردد؛ اما این اظهارات نمیتواند نگاه اسرائیل به جولانی را تغییر دهد. اتفاقاً بخش مهمی از محاسبات امنیتی تلآویو بر این نگرانی استوار است که حکومت جولانی، درصورت تثبیت قدرت و بازسازی ارتش خود، ممکن است در آینده به تهدیدی جدی علیه اسرائیل تبدیل شود. ازهمینرو، حتی درشرایطیکه جولانی از مذاکره سخن میگوید، اسرائیل بهجای خوشبینی و عقبنشینی، اشغالگری خود را در جنوب تثبیت میکند و آنرا گسترش میدهد. این تناقض، یکی از مهمترین نکات تحولات جنوب سوریه است. در داخل اسرائیل، بااینکه دیدگاههایی درباره مذاکره و توافق امنیتی با جولانی وجود دارد و از آن بهعنوان یک «فرصت راهبردی» یاد میکنند، مانند مؤسسه مطالعات امنیت قومی اسرائیل؛ درمقابل، جریان دیگری از بدبینی به جولانی و تثبیت اشغالگری و گسترش آن سخن میگوید. درعینحال، بسیاری ناظران اسرائیل از سردرگمی درتعاملبا حکومت جولانی سخن میگویند؛ دراینراستا، آنها حتی بقای نظام اسد را بر حکومت جولانی ترجیح میدهند و برای این گفته استدلال میکنند که چارچوبهای حاکمیتی نظام اسد شفاف و روشن بود و این تعامل تلآویو با آنرا راحتتر از حکومت جولانی میکرد که هنوز چارچوبهای آن نامشخص و نامفهوم است. جنوب سوریه امروز صرفاً یک منطقه مرزی نیست؛ بلکه صحنه برخورد چند روند متضاد است: تلاش اسرائیل برای تثبیت و گسترش اشغالگری و تغییر واقعیت میدانی، تلاش جولانی برای جلوگیری از جنگ مستقیم و ظهور نخستین نشانههای مقاومت محلی و مردمی علیه اشغالگری اسرائیل. ممکن است تشکلهایی نظیر «جنبش مقاومت در برابر اشغالگری» در شرایط کنونی کوچک و فاقد توان نظامی بهنظر برسند، اما نباید ظرفیت سیاسی و اجتماعی آنها را صرفاً براساس وضعیت امروز سنجید. اگر حضور اسرائیل طولانی شود و درگیریهای روزمره با روستاییان و جوامع محلی افزایش یابد، اسرائیل باید درانتظار گسترش مقاومت مردمی و بههمپیوستن گروههای پراکنده محلی و مردمی با یکدیگر و تشکیل یک جبهه مقاومت جدید در جنوب سوریه باشد. ایجاد ۹ پایگاه نظامی و حفر خندق در جنوب سوریه، بیانگر بخشی از این نگرانیهای تلآویو است و نشان میدهد مسئله جنوب سوریه برای اسرائیل امری پایانیافته نیست؛ بلکه آغاز مرحلهای تازه از مقاومت برابر اشغالگری است. ازاینرو، ناظران تأکید دارند جنوب سوریه در آینده آبستن تحولات مهمی خواهد بود و دورازانتظار نیست به یکی از مهمترین کانونهای رویارویی بین اسرائیل و گروههای مقاومت مردمی سوری تبدیل شود.