ذرهبین
فرصتهای دیپلماتیک شانگهای در دوره جنگ
حضور رئیسجمهور اسلامی ایران در بیستوششمین اجلاس سران سازمان همکاریهای شانگهای، همزمان با تشدید فشارهای اقتصادی و تحریمی یکجانبه آمریکا علیه ایران، فرصت دیپلماتیک قابلتوجه برای خنثیکردن تلاشهای واشنگتن برای انزوای تهران است. بهگزارش شهاب شهسواری علویجه (ایرنا)؛ ۲۵ خرداد ۱۳۸۰ چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان یکی از مهمترین نهادهای چندجانبه در منطقه اوراسیا را پایهگذاری کردند؛ که قرار است از امروز در بیشکک (پایتخت قرقیزستان) بیستوششمین اجلاس سرانش را بهمناسبت بیستوپنجمین سالگرد تأسیس این سازمان منطقهای اکنون با ۱۰ عضو اصلی، ازجمله ایران برگزار کند.
شعار این اجلاس «۲۵ سال سازمان همکاری شانگهای: باهم برای صلح، توسعه و رفاه پایدار» است که با حضور مسعود پزشکیان (رئیسجمهور ایران)، شی جینپینگ (رئیسجمهور چین)، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، نارندرا مودی (نخستوزیر هند) و شهباز شریف (نخستوزیر پاکستان) بهاضافه آنتونیو گوترش (دبیرکل سازمان ملل) وزن بسیاربالایی دارد. این سازمان چندجانبه منطقهای اکنون بیش از ۳.۴میلیاردنفر جمعیت (حدود ۴۰ درصد جمعیت جهان) و نزدیک به ۲۵درصد تا ۳۰درصد تولید ناخالص داخلی جهان را نمایندگی میکند. پزشکیان نیز روز دوشنبه برای شرکت درایناجلاس راهی قرقیزستان شد. انتظار میرود وی در حاشیه این اجلاس دیدارهای دوجانبه مهمی با رهبران کشورهای دوست ازجمله چین و روسیه انجام دهد. این سفر یکهفته بعد از اعلام موج جدید تحریمها و فشار اقتصادی واشنگتن و همزمان با استمرار تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران انجام میشود و میتواند به فرصتی برای دیپلماسی پویای تهران برای یافتن فرصتهای جدید با هدف خنثیکردن فشارهای تجاوزکارانه آمریکا ایجاد کند. سید عباس عراقچی (وزیر امور خارجه ایران) نیز مردادماه امسال برای شرکت در شورای وزیران سازمان همکاری شانگهای به قرقیزستان سفر کرده بود. عراقچی در سخنرانی خود در جمع وزیران امور خارجه کشورهای عضو ضمن اشاره به ضرورت «گذار از همکاریهای عمدتاً سیاسی و امنیتی بهسوی یک مشارکت جامع اقتصادی، فناورانه و توسعهمحور» تأکید کرد: «سکوت و مواضع دوپهلو در برابر حمله به ایران، متجاوزان را به تکرار جنایت تشویق میکند». عراقچی در این سخنرانی تأکید کرده بود: «دراینمسیر، ضروری است با همبستگی و همکاری بیشتر، اجازه ندهیم تجاوز جایگزین دیپلماسی، زور جایگزین حقوق و استانداردهای دوگانه جایگزین عدالت شود. آیندهای امنتر، باثباتتر و عادلانهتر تنها زمانی قابلتحقق است که همه ما با صدایی واحد از حاکمیت قانون، برابری دولتها، احترام به استقلال کشورها و کرامت ملتها دفاع کنیم. سازمان همکاری شانگهای میتواند و باید در خط مقدم این مسئولیت تاریخی قرار گیرد». شی جینپینگ (رئیسجمهور چین) که بهدعوت رسمی صدر جباروف (رئیسجمهور قرقیزستان) برای سفری کشوری وارد بیشکک شد، در یادداشتی برای رسانههای قرقیزستان درمورد اهمیت نشست امسال سازمان همکاری شانگهای نوشت: «روحیه شانگهای فراتر از مفاهیم منسوخی مانند برخورد تمدنها، ذهنیت جنگ سرد و تفکر بازی با حاصلجمع صفر رفته است ... چین متقاعد شده است که این اجلاس نیروی محرکه جدیدی برای پیشبرد روحیه شانگهای و ساخت یک جامعه شانگهای با آیندهای مشترک ارائه خواهد داد». علیبک تاجیبایف (مدیر مرکز تحقیقات تحلیلی پایش اوراسیا) در قزاقستان به روزنامه گلوبال تایمز چین میگوید: «این گردهمایی صرفاً نشست یادبود برای ۲۵سالگی سازمان نیست، بلکه میتواند نقطهعطفی در انتقال سازمان بهسوی یک ساختار همکاری عملیاتیتر باشد؛ جاییکه امنیت، اقتصاد، روابط مالی و اتصال ترانزیتی از توافقهای کلی بهسمت اجرای عینی حرکت کنند. درشرایطیکه اقتصاد جهانی تکهتکه شده، رقابتهای ژئوپلیتیک شدت یافته و اعتماد به نهادهای حکمرانی جهانی تضعیف شده، نهادهایی که کشورها در آن براساس برابری و احترام به حاکمیت گفتگو میکنند، ارزشمندتر میشوند». آندری کورتونوف (مدیر پیشین اندیشکده شورای امور بینالملل روسیه) نیز به گلوبالتایمز گفت: «در دنیایی که آشفتگی و پیشبینیناپذیری آن روبهافزایش است، سازمان همکاری شانگهای همچنان یک جزیره ثبات باقی مانده است. برای سازمانی متشکل از چنین کشورهای متعددی، درجه بالایی از عملگرایی برای آشتیدادن منافع متفاوت ضروری است». حضور مسعود پزشکیان در بیشکک همزمان با تشدید فشارهای اقتصادی و تحریمهای ثانویه آمریکا، فضایی برای شکستن تلاش برای محاصره دیپلماتیک و تقویت مواضع چندجانبهگرایی ایجاد میکند. بیانیهها و مواضع شانگهای در نفی یکجانبهگرایی و تحریمهای خارج از چارچوب منشور سازمان ملل، در شرایط تجاوز نظامی آمریکا و فشار واشنگتن به کشورهای جهان برای قطع ارتباط تجاری و مالی با تهران چتر حمایتی و مشروعیت دیپلماتیک بینالمللی برای جمهوری اسلامی فراهم میکند. یکی از دستورکارهای اصلی نشست امسال، پیشبرد فرآیند ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای است. ایران یکی از اعضایی است که بهشدت پیگیر راهاندازی این نهاد مالی است تا ازطریقآن از راهکارهای مالی جایگزین (ازجمله یوان، روبل) جهت کاهش وابستگی به سیستم مالی دلاری بهرهمند شود. درعینحال روسیه نیز بهدنبال تعمیق روابط اقتصادی-امنیتی با قدرتهای آسیایی برای بیاثرکردن فشارهای غرب است. دیدارهای دوجانبه پوتین با مسعود پزشکیان و شی جینپینگ در حاشیه بیشکک، محور این دیپلماسی است. تهران و مسکو، هر دو در سالهای اخیر ازسوی غرب تحتفشار قرار گرفتهاند و بههمیندلیل سازمان همکاری شانگهای میتواند فرصتی بینظیر برای آنها ایجاد کند تا بتوانند ازطریق تقویت روابط با قدرتهای نوظهور آسیایی و بازارهای جدید در آسیایمیانه و آسیایجنوبی، اقتصاد خود را در دوران تحریم و فشار غرب تقویت کنند. نورلان یرمکبایف (دبیرکل سازمان همکاری شانگهای) در گفتگویی اختصاصی با گروه رسانهای چین (CMG) پیش از نشست گفت: «وزرای خارجه شانگهای اتفاقنظر دارند که اعمال تحریمهای یکجانبه ناقض منشور سازمان ملل و حقوق بینالملل غیرقابلقبول است. در روابط بینالملل امروزی، فشار، سیاست زور یا اولتیماتوم نباید مجاز باشد و تمام مسائل باید ازطریق مذاکره و دیپلماسی حلوفصل شوند». تهران فرصتهای بینظیری برای همکاریهای ترانزیتی و تجاری با کشورهای منطقه آسیایمیانه، اوراسیا، آسیایجنوبی و آسیای شرقی ازطریق سازمان همکاری شانگهای بهدست میآورد.