ایران در مسیر «جاده ابریشم دیجیتال»
ایران بهواسطه موقعیت جغرافیایی میتواند به یکی از راههای مهم انتقال داده میان آسیا، خلیجفارس و اروپا تبدیل شود؛ ظرفیتی که در چارچوب «راه ابریشم دیجیتال» چین اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بااینحال، توسعه زیرساختهای ارتباطی، اتصال به کابلهای زیردریایی و ایجاد کریدورهای بینالمللی داده در کنار موانعی مانند تحریمها و محدودیتهای فناورانه، تعیینکننده میزان نقش ایران دراینرقابت خواهد بود. بهگزارش ایسنا؛ همانطورکه راه ابریشم باستان مسیرهای تجاری برای تبادل کالا بین شرق و غرب بود، راه ابریشم دیجیتال، زیرساختهای فناوری اطلاعات و ارتباطات را هدف قرار داده تا چین بتواند فناوریهای خود را به کشورهای دیگر صادر کند و شبکهای از همکاریهای دیجیتال ایجاد کند.
اینپروژه شامل توسعه زیرساختهای فناوری در جوامع مشارکتکننده است که توسط شرکتهای بزرگ تکنولوژی چینی مانند هوآوی و علیبابا انجام میشود. درقالبآن، ازطریق کابلهای فیبرنوری با هدف اتصال اینترنتی بین کشورها، شبکههای ۵G بهمنظور نصب تجهیزات مخابراتی نسل پنجم، پروژههای شهرهای هوشمند با هدف استفاده از هوش مصنوعی و دوربینهای نظارتی برای مدیریت شهری، پلتفرمهای تجارت الکترونیک بهمنظور تسهیل خریدوفروش آنلاین بینالمللی و ماهوارههای ناوبری نظیر سیستم ماهوارهای بیدو که رقیبی برای GPS آمریکا است دنبال میشود. از جمله اهداف اصلی اینپروژه، نفوذ اقتصادی و تکنولوژیک، صادرات خدمات و محصولات، جمعآوری و تحلیل دادهها، تغییر نظم دیجیتال جهانی و ارتقای همکاری با سایر کشورهاست. چین میخواهد استانداردهای تکنولوژیک خود را در کشورهای درحالتوسعه تثبیت کند تا اینکشورها به اکوسیستم فناوری چین وابسته شوند. این فرصتی برای شرکتهای چینی است که فناوریهای خود را به بازارهای جدید صادر کنند. با ایجاد زیرساختهای مخابراتی، دادههای کلان دراینکشورها تولید میشود و چین میتواند از آنها برای بهبود مدلهای هوش مصنوعی و تحلیلهای اقتصادی خود استفاده کند. چین بهدنبال ایناستکه در تنظیم قوانین حکمرانی اینترنت و استانداردهای فناوری در جهان نقش رهبری داشته باشد و صرفاً تابع استانداردهای آمریکایی یا اروپایی نباشد. در بحث همکاری با دیگر کشورها بهعنوانمثال در موضوعات مربوط به GNAF، راهکارهای دیجیتال چینی میتوانند به کشورهای دیگر در دیجیتالیکردن آدرسها، مدیریت پایگاههای داده ملی و سیستمهای پستی هوشمند کمک کنند. اگرچه بسیاری از کشورها از اینپروژه برای بهبود زیرساختهای خود استقبال میکنند اما برخی تحلیلگران غربی نسبت به «دیپلماسی بدهی» و اینکه جوامع ضعیفتر با گرفتن وام برای اینپروژهها زیر بار بدهی به چین بروند و مسائل امنیتی و احتمال جاسوسی یا کنترل دادهها توسط تجهیزات چینی هشدار میدهند. اواخر تیرماه امسال نشست توسعه جاده ابریشم دیجیتال «کنفرانس جهانی اینترنت» ۲۰۲۶ در شانشی چین برگزار شد و ۵۲ کشور و ۷ سازمان بینالمللی در آن شرکت داشتند. امسال سومینسالمتوالی بود که نشست توسعه جاده ابریشم دیجیتال توسط مجمع جهانی اینترنت برگزار شد. شعار ایننشست «جاده ابریشم هوشمند، سفر دیجیتالمحور و همافزایی برای ایجاد جامعهای با سرنوشت مشترک در فضای مجازی» بود و موضوعاتی نظیر همکاری و توسعه «تجارت الکترونیک جاده ابریشم»، نوآوری مشارکتی درزمینه هوش مصنوعی، حفظ و صیانت از میراثفرهنگی در دوران دیجیتال و سلامت هوشمند موردبحث و تبادلنظر قرار گرفت. پروژه راه ابریشم دیجیتال یا تجارت الکترونیک جاده ابریشم، یک ابتکار استراتژیک با هدف افزایش ارتباطات تجاری، تسهیل تجارت الکترونیک فرامرزی و ترویج تجارت دیجیتال است. اینطرح بر ایجاد مرکز کاربردی فناوری دیجیتال «تجارت الکترونیک جاده ابریشم»، فناوریهای پیشرفته مانند محاسبات ابری، بلاک چین، دادههای بزرگ و اینترنت اشیا تأکید دارد. درحالحاضر چین و ایران هردو از ظرفیتهای بالقوهای برخوردارند. چین بهعنوان عضو بنیانگذار سازمان همکاری شانگهای، تجربیات گسترده در حوزه تولید و زیرساختهای محاسباتی دارد و ایران نیز ظرفیتهای دانشگاهی، توانمندیهای صنعتی و ارتباطات گسترده در مسیرهای تجاری منطقهای را دراختیار دارد. این ظرفیتها میتواند با مشارکت سایر اعضای علاقهمند سازمان همکاری شانگهای به فرصتهای مشترک اقتصادی و فناورانه تبدیل شود. احسان چیتساز (معاون سیاستگذاری و برنامهریزی وزارت ارتباطات) اخیراً در اجلاس «مجمع اقتصاد دیجیتال سازمان همکاری شانگهای ۲۰۲۶» بااشارهبه سهم ۷.۱۴ درصدی اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی ایران براساس آخرین برآوردهای ملی، هدف ایران را دوبرابرکردن اینسهم عنوان کرد و افزود: پشت این هدف، گروههای مختلف جامعه ازجمله کشاورزان، صاحبان صنایع و فارغالتحصیلانی قرار دارند که با ایجاد کسبوکارهای جدید، در مسیر رشد اقتصادی کشور نقشآفرینی میکنند. وی پیشنهاد ایجاد «مراکز داده مشترک سازمان همکاری شانگهای» را مطرح کرد؛ که طبق آن؛ یک شبکه داوطلبانه از مراکز داده توزیعشده تحتحاکمیت ملی کشورها ایجاد شود؛ طوریکه مراکز داده بزرگتر مسئولیت پردازشهای محاسباتی سنگین را برعهده داشته باشند و گروههای کوچکتر در نزدیکی کارخانهها، خدمات موردنیاز برنامههایی را که به پاسخ سریع نیاز دارند، ارائه دهند. وی تابآوری زیرساختهای حیاتی را از الزامات توسعه اقتصاد دیجیتال دانست و گفت: همکاریها از نقطهای آغاز میشود که زیرساختهای دیجیتال با نیازهای صنعت پیوند میخورند ازاینرو تقویت همکاری برای حفاظت از خدمات حیاتی و ایجاد ظرفیتهای پایدار برای رشد اقتصادی امری ضروری است. امروزه پلتفرمهای پرداخت دیجیتال که تراکنشها را تسهیل میکنند، موجب شده کشورهای مختلف، چین را شریکی برای توسعه تجارت الکترونیک انتخاب کنند. چین دارای یک اکوسیستم متنوع تجارت الکترونیک است که از خردهفروشی آنلاین مبتنیبر پلتفرم تا خرید گروهی و خردهفروشی فوری را شامل میشود. اینکشور با بهرهگیری از پلتفرم تجارت الکترونیک جاده ابریشم، درحالگسترش کانال واردات محصولات باکیفیت و تقویت تحول دیجیتال در اقتصادهای شرکتکننده در ابتکار جاده ابریشم است. دراینراستا، چین برنامههای آموزشی کاربردی و متنوعی را به دولتها و شرکتهایی ارائه میدهد که بهدنبال کسب دانش عملیاتی و مدلهای تجاری مؤثر در پیشبرد اقتصاد دیجیتال هستند. در یک برنامه تلویزیونی هم که اخیراً برگزار شد، چیتساز درباره اجلاس شانگهای گفت: درایناجلاس مواضع ما اعلام شده و آنچه به جمعبندی رسیدیم، تأکید بر حفاظت از زیرساختهای حیاتی، حاکمیت داده و شفافیت الگوریتمی بوده. البته یک توافق الزامآور هم باید بتواند درمورد تبادل داده و مسائل حکمرانی داده به جمعبندی برسد که هنوز سازمان همکاری شانگهای به چنین جمعبندی نرسیده است. امیدواریم که این پیشنهاد بتواند در نشستهای آتی به نتیجه برسد. وی گفت: هر چارچوب مشترکی ازنظر ما باید چند اصل روشن داشته باشد؛ اولاینکه حقوق مردم و محرمانگی اطلاعات شخصی مردم حفظ شود. دوم دسترسی به دادههای حساس و زیرساختهای حیاتی قابل نظارت باشد و سوم از ابتدا معلوم باشد که دادهها برای چه هدفی استفاده میشود و چهکسی دسترسی دارد و همکاری هم باید متقابل باشد تا برای شرکتهای ایرانی اینفرصت وجود داشته باشد که ازاینظرفیت استفاده کنند. معاون وزیر ارتباطات همچنین از تلاش برای توسعه اقتصاد دیجیتال و ارسال لایحهای به مجلس دراینخصوص خبر داد و گفت: با تأکید مقام عالی وزارت، بحث مهاجرت به نسل پنجم تنظیمگری در دستورکار است و بهزودی لایحهای را دراینارتباط تقدیم مجلس میکنیم تا توسعه اقتصاد دیجیتال اتفاق بیفتد و بندهایی که بر اقتصاد دیجیتال از داخل برپا نهاده شده را آزاد کنیم و شاهد رشد جدی مشارکت بخش خصوصی در توسعه کشور باشیم. «راه ابریشم دیجیتال» که در ۲۰۱۵ اعلام شد، به بخش مهم راهبرد کلی ابتکار پهنه و راه پکن تبدیل شده که طبق آن؛ چین به کشورهای دریافتکننده کمک، حمایت سیاسی، اقتصادی و فناورانه ارائه میکند و مهمترین آنها بهبود شبکههای مخابراتی، ارائه قابلیتهای هوش مصنوعی، محاسبات ابری، تجارت الکترونیک و سیستمهای پرداخت سیار و سایر کمکهای مرتبط با حوزههای فناوری پیشرفته است. سؤالی که مطرح میشود ایناستکه چین چگونه و بااستفادهاز چه ابزارهایی تلاش کرده کشورهای خاورمیانه را وارد پروژه راه ابریشم دیجیتال کند؟ فرضیههای متعددی دراینخصوص ارائه میشود ازجملهاینکه چین ازطریق بهبود شبکههای مخابراتی کشورها ازقبیل ارائه فناوری ۵G، ایجاد شهرهای هوشمند، گسترش تجارت الکترونیک و سرمایهگذاری در حوزه مراکز داده، برخی کشورهای خاورمیانه ازجمله عربستان و امارات را در راه ابریشم دیجیتال وارد کرده است. البته چین تلاش کرده ازطریق سازوکارهایی نظیر ایجاد شهرهای هوشمند، ایجاد اپلیکیشنهای تجاری و خدماتی، تجارت الکترونیک و امور مالی الکترونیک و سرمایهگذاری در بخش دادهها و زیرساختهای مخابراتی و تلفنهمراه کشورهایی نظیر عربستان، امارات، عمان و کویت، آنها را در مسیر راه ابریشم دیجیتال با خود همراه کند. نقش ایران در «راه ابریشم دیجیتال» (Digital Silk Road) را میتوان بیشتر در چارچوب یک «فرصت راهبردی» دید تا پروژههای اجرایی کاملاً نهایی و عملیاتی شده. بهدلیل شرایط خاص ژئوپلیتیک و تحریمها این نقش تاحدزیادی با چالشهای ساختاری گره خورده اما جایگاه ایران دراینپروژه از چند جهت قابلارزیابی است: ۱. حوزههای اصلی همکاری: ایران درتلاش است تا ازطریق همکاری با چین در این ابتکار، شکافهای تکنولوژیک خود را پر کند./ ۲. توسعه زیرساختهای مخابراتی و سختافزاری: چین یکی از تأمینکنندگان اصلی تجهیزات مخابراتی نظیر تجهیزات شبکه و مراکز داده در ایران است. همکاری با شرکتهایی مانند هوآوی در توسعه شبکه اینترنت و زیرساختهای ارتباطی، بخشی از این همکاری است./ ۳. هوش مصنوعی و حکمرانی دیجیتال: ایران بهدنبال استفاده از تجربیات چین درزمینه هوش مصنوعی برای مدیریت شهری، سیستمهای نظارتی و پلتفرمهای خدمات دولتی است و این همانجایی است که شاید تخصصهای مرتبط با پروژههایی مثل GNAF در آینده با الگوهای چینی همپوشانی پیدا کند./ ۴. بلاکچین و فینتک: همکاری درزمینه فناوریهای بلاک چین و ارزهای دیجیتال برای تسهیل مبادلات مالی، یکی از زمینههای موردعلاقه طرفین است./ ۵. بهرهگیری از پیمانهای منطقهای: ایران ازطریق عضویت در سازمان همکاری شانگهای (SCO) و گروه بریکس (BRICS) بهدنبال بسترسازی برای این همکاری است. درحالحاضر کشورهای جنوب ما بهشدت درحالرقابت هستند و امارات متحده، قطر، عربستان و عمان تلاش دارند مسیرهای بیشتری از تبادل داده را بهخود اختصاص بدهند تا ازاینطریق منافع اقتصادی خود را تأمین و اهمیت بیشتری بهلحاظ جایگاه پیدا کنند. امارات تلاش بسیاری برای متصلشدن به کابلهای زیردریایی کرده و ما باید ظرفیتهای اتصال بیشتری ایجاد کنیم تا نقش بیشتری در کریدورها بازی کنیم بهشرطآنکه نقش و جایگاه ایران دراینزمینه تثبیت شود و ظرفیتهای فناورانه ایجاد کنیم. چندیقبل محمدحسین شیخی (رئیس پژوهشگاه ارتباطاتوفناوری اطلاعات) در نشست علمی «دیپلماسی سایبری» که در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران اهمیت اینمسئله را یادآور شد و گفت: در دنیای امروز با تبادل بالای اطلاعات بین کشورهای مختلف مواجهیم که بهاینعلت، کریدورهای بینالمللی انتقال داده که زیرساخت حیاتی اقتصاد هستند را تشکیل میدهند اما تعامل ما با این کریدورها باید چگونه باشد؟ این کریدورها میتوانند گلوگاه توسعه اقتصادی دیجیتال و در هوش مصنوعی و خدمات ابری و حکمرانی دیجیتال اثرگذار باشند. بنا بر اهمیتی که این کریدورها دارند بازیگرانی که میخواهند در فضای مجازی نقش مهمی داشته باشند، بهشدت دنبال ایجاد و توسعه کریدورها هستند.