فرصت‌سازی از ناترازی برای امنیت پایدار انرژی
با تشدید ناترازی گازی، توسعه تجارت و سوآپ گاز از ترکمنستان و ترانزیت آن به بازارهای منطقه، ایران را به بازیگر غیرقابل‌حذف تبدیل می‌کند. به‌گزارش محمدحسین سیف‌اللهی مقدم (مهر)؛ تشدید ناترازی گاز در کشور طی سال‌های اخیر، ایران را در مقاطعی با محدودیت تأمین مواجه کرده و مانع از ایفای کامل و پایدار تعهدات صادراتی به عراق و ترکیه شده. این‌شرایط نه‌تنها اعتبار قراردادی کشور را تحت‌فشار قرار داده بلکه لزوم تنوع‌بخشی به منابع تأمین را نمایان کرده است. تکیه حدود ۵۰درصدی انرژی کشور بر میدان گازی پارس جنوبی، پاشنه‌آشیل امنیت انرژی ایران محسوب می‌شود و هرگونه اخلال در تولید این میدان، تبعات گسترده‌ای برای تأمین گاز دارد. درنتیجه، ناترازی روزانه در فصول سرد، منجر به محدودیت خوراک صنایع، نیروگاه‌ها و بخش خانگی و تحمیل هزینه اقتصادی سنگین شده است. لذا توسعه تجارت و تنوع مبادی واردات، اکنون از یک انتخاب تجاری به ضرورتی برای تقویت امنیت انرژی بدل شده است. ایران با دراختیارداشتن بیش از ۱۷درصد ذخایر اثبات‌شده گاز جهان (بالغ‌بر ۳۲تریلیون‌مترمکعب)، جایگاه دوم جهان را دارد و با تولید سالانه بیش از ۲۵۰میلیاردمترمکعب، سومین تولیدکننده بزرگ جهان محسوب می‌شود. درهمین‌راستا، قانون‌گذار در برنامه هفتم توسعه، دستیابی به صادرات ۴۰میلیاردمترمکعب و واردات ۲۰میلیاردمترمکعب گاز در سال را هدف‌گذاری کرده است. در همسایگی شمال‌شرقی، ترکمنستان به‌عنوان پنجمین دارنده ذخایر گازی جهان، نیازمند تنوع‌بخشی به مقاصد صادراتی و خروج از انحصار چین است. از حیث زیرساختی، خط لوله «دولت‌آباد-سرخس-خانگیران» دارای ظرفیت اسمی انتقال سالانه ۱۲.۵میلیاردمترمکعب است. بررسی‌های کارشناسی نشان داده است که با مدیریت صحیح و ارتقای ایستگاه‌های تقویت فشار، دستیابی به سقف واردات ۲۰میلیاردمترمکعب کاملاً میسر است. گستردگی شبکه سراسری داخلی نیز این اجازه را می‌دهد که گاز دریافتی از شمال، با کمترین افت فشار به مبادی صادراتی غرب و شرق منتقل شده و ایران را به اقتصادی‌ترین مسیر اتصال انرژی اوراسیا به آب‌های آزاد تبدیل کند. جمهوری اسلامی ایران با موقعیت ژئوپلیتیک ممتاز، کوتاه‌ترین و امن‌ترین مسیر ترانزیتی برای اتصال کانون‌های تولید شمال به بازارهای مصرف غرب و جنوب آسیاست. دراین‌معماری نوین، سوآپ گاز ترکمنستان و هدایت آن به عراق و پاکستان، علاوه‌بر مهار ناترازی داخلی، با ایجاد وابستگی متقابل اقتصادی، عملاً قدرت تحریم‌پذیری اقتصاد ایران را کاهش می‌دهد. درزمینه سازوکار سوآپ، ایران سابقه موفقی نظیر انتقال سالانه ۱.۵ تا دومیلیاردمترمکعب گاز ترکمنستان به آذربایجان دارد و برنامه‌ریزی برای سوآپ به‌مقصد ترکیه نیز در دستورکار بوده است. بازارهای همسایه تشنه انرژی هستند؛ عراق نیازمند واردات پایدار گاز و برق است و پاکستان نیز علی‌رغم نیاز مبرم، به‌دلیل ریسک‌های امنیتی و ترانزیتی افغانستان، امکان بهره‌مندی از خط لوله تاپی را ندارد (ضمناً خط لوله ایران به پاکستان نیز در سمت آن‌کشور تکمیل نشده است). هدایت گاز ترکمنستان به بازارهای پاکستان و عراق از مسیر ایران، نقطه‌عطف دیپلماسی انرژی و بازدارندگی سیاسی است. ماهیت تجارت گاز، روابطی بلندمدت (عموماً بالای ۲۰ سال) میان دولت‌ها ایجاد می‌کند که امکان مداخله و تحریم آن نسبت به نفت بسیار دشوارتر است. هنگامی‌که امنیت انرژی کشورهای عراق، ترکیه و پاکستان به شبکه گاز ایران گره بخورد، یک وابستگی متقابل استراتژیک شکل می‌گیرد. ارائه شبکه گاز ایران به‌عنوان جایگزین امنِ پروژه پرریسک «تاپی»، نه‌تنها درآمد ارزی و حق ترانزیت مستمر به‌همراه دارد بلکه هزینه سیاسی انزوای ایران را برای قدرت‌های جهانی شدیداً بالا برده و کشور را به بازیگری ساختاری و غیرقابل‌حذف در منطقه تبدیل می‌کند.