روسیه و ایران؛ یک همگرایی چندلایه
روابط ایران و روسیه در سال‌های اخیر برپایه مجموعه عوامل سیاسی، امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی شکل گرفته است. حمایت مسکو از تهران در نهادهای بین‌المللی و مخالفت با تحریم‌های یک‌جانبه، بخشی از همکاری است؛ رابطه‌ای که در عین نزدیکی، ملاحظات خاص خود را نیز دارد. به‌گزارش لیلا واحدی (ایرنا)؛ جنگ تحمیل‌شده بر ایران ازسوی آمریکا و رژیم اسرائیل، مناسبات و تعاملات ایران با کشورهای جهان و این‌کشورها با ایران را دچار تغییرات غیرقابل‌انکاری کرده که نشانه‌های آن‌را می‌توان در گفتار و اقدامات آن‌ها مشاهده کرد. شماری از کشورها در نظام بین‌الملل، با نادیده‌گرفتن تجاوز نظامی صورت‌گرفته علیه ایران، یا کنار آمریکا ایستاده‌اند یا سکوت و بی‌تفاوتی درپیش گرفته‌اند. گروه دیگر اما موضع مستقل و رفتار قانونی خود در قبال ایران را ادامه داده و حتی جدی‌تر از گذشته دنبال می‌کنند. روسیه هم به‌عنوان شریک راهبردی ایران در دسته کشورهای دوم قرار می‌گیرد.
سخنان اخیر ولادیمیر پوتین (رئیس‌جمهور روسیه) درباره ایران، تازه‌ترین نشانه تداوم حمایت سیاسی و دیپلماتیک مسکو از تهران در شرایط تشدید فشارهای آمریکا و غرب است؛ حمایتی که از مخالفت با اقدامات نظامی و تحریمی علیه ایران تا پشتیبانی از مواضع تهران در پرونده هسته‌ای و استفاده از ظرفیت روسیه در نهادهای جهانی امتداد یافته. بااین‌حال، بررسی روابط تهران و مسکو نشان می‌دهد کنشگری روسیه در قبال ایران را نمی‌توان فقط به مخالفت مشترک با آمریکا تقلیل داد. مجموعه‌ای از عوامل تاریخی، ژئوپلیتیکی، امنیتی و اقتصادی، این همکاری را شکل داده است. پوتین 9 شهریور در نشست عمومی بیست‌وسومین اجلاس سالانه باشگاه بین‌المللی گفت‌وگوهای «والدای»، درحالی به پرسش‌های مجری نشست پاسخ داد که «ایران» یکی از مهم‌ترین محورهای پرسش‌ها و پاسخ‌ها از وی بود. پوتین دراین‌نشست جهان را در برابر شجاعت، قهرمانی و پایداری مردم ایران شگفت‌زده توصیف کرد و ترور «علی لاریجانی» دبیر فقید شورای‌عالی امنیت ملی به‌عنوان فردی آماده گفت‌وگو را اشتباه بزرگ خواند. تنگه هرمز، تحریم‌های آمریکا و موضوع هسته‌ای ایران، سه موضوعی بودند که رئیس‌جمهور روسیه، دیدگاه مسکو درباره آن‌ها را به‌وضوح اعلام کرد: ۱. مسکو امیدوار است تنگه هرمز هرچه‌زودتر باز شود. روسیه با هرگونه تجاوز مخالف بوده و معتقد است همه مشکلات باید از راه‌های مسالمت‌آمیز و ازطریق توافق حل شوند؛ امیدواریم تنگه نیز باز شود. ۲. تحریم‌های ناعادلانه علیه ایران باید لغو شوند و لغو عادلانه محدودیت‌ها علیه تهران، ضرورت اعمال هرگونه ممنوعیت بر تردد کشتی‌های غیرنظامی در تنگه و منطقه دریای سرخ را به‌طورکامل از میان خواهد برد. 3. مسکو در تدوین برنامه جامع اقدام مشترک سهم قابل‌توجه داشت. پیشنهاد روسیه برای انتقال بخشی از اورانیوم غنی‌شده به خاک این‌کشور به‌قوت‌خود باقی است. پیش‌تر همه طرف‌ها با این پیشنهاد موافق بودند ولی سخت‌ترشدن موضع ایالات‌متحده و درخواست واشنگتن برای انتقال مواد فقط به خاک آمریکا، با مخالفت قاطع مشابهی ازسوی شرکای ایرانی روبه‌رو شد. حمایت رئیس‌جمهور روسیه از حقوق ایران، در رفتار نمایندگان مسکو در سازمان‌های بین‌المللی و رأی و اقدام دیپلماتیک در این نهادها هم نمود یافته که تازه‌ترین نمونه آن‌را می‌توان وتوی قطعنامه تمدید مأموریت کمیته تحریم‌های ایران ازسوی روسیه (به‌همراه چین) در شورای امنیت دانست. پیش‌نویس قطعنامه ضدایرانی آمریکا برای تمدید مأموریت «هیئت کارشناسان» کمیته ۱۷۳۷ شورای امنیت، ۲۶ شهریورماه ۱۴۰۵ ذیل دستورکار «عدم‌اشاعه» مطرح شد و با وجود کسب ۱۱ رأی مثبت با وتوی روسیه و چین تصویب نشد. در رأی‌گیری برای این قطعنامه، در شورای امنیت ۱۵ عضوی، روسیه و چین رأی منفی، سومالی و پاکستان رأی ممتنع و ۱۱ عضو دیگر شورا رأی مثبت دادند. کمیته تحریم‌های ۱۷۳۷ براساس قطعنامه ۱۷۳۷ (۲۰۰۶) تشکیل شد و موظف بود هر ۹۰روز یک‌بار به شورای امنیت گزارش ارائه کند. قطعنامه ۲۲۳۱ (۲۰۱۵) تمامی قطعنامه‌های قبلی مربوط به تحریم‌های ایران، ازجمله قطعنامه ۱۷۳۷ (۲۰۰۶) را به‌حالت تعلیق درآورد و درنتیجه، کمیته ۱۷۳۷ و الزام گزارش‌دهی عملاً منحل و بلااثر شدند. بااین‌حال تروئیکای اروپا پارسال با وجود تمام بدعهدی‌های خود در توافق برجام، مدعی بازگرداندن قطعنامه‌ها علیه ایران با سازوکار موسوم به اسنپ‌بک شدند. اقدامی که از همان ابتدا با مخالفت ایران، چین و روسیه همراه شد. روسیه همچنین از زمان آغاز محاصره دریایی ایران و اجرای طرح موسوم به طرد اقتصادی ازسوی آمریکا علیه ایران، ضمن مخالفت صریح با آن، از همکاری دراین‌زمینه خودداری کرده. این‌رویکرد روسیه مورداستقبال طرف ایرانی قرار گرفته و در تازه‌ترین واکنش به اظهارات رئیس‌جمهور روسیه؛ اسماعیل بقائی (سخنگوی وزارت امور خارجه) در نشست خبری ۱۲ مهرماه درباره روابط ایران و روسیه و هماهنگی‌های دو کشور در موضوعات بین‌الملل گفت: روابط ما با روسیه روابط بسیارخوبی است. ما هم به‌صورت دوجانبه و هم در چارچوب سازمان‌های بین‌المللی ازجمله شورای امنیت و سازمان شانگهای، هماهنگی‌های مستمری با روسیه داریم. موضع ما و روسیه در قبال بسیاری از تحولات جهانی یکسان و مشترک است؛ ازجمله درمخالفت‌با یک‌جانبه‌گرایی و نظامی‌گری که جامعه جهانی با آن مواجه است. دررابطه‌با جنگ تحمیلی سوم، موضع روسیه ارزشمند و بسیارمهم بود. روسیه این تجاوز نظامی را محکوم کرد و در سطح شورای امنیت شاهد همکاری‌های خوبی ازسوی روسیه بودیم. دررابطه‌با موضوع هسته‌ای هم ما با روسیه همیشه در مشورت بوده‌ایم و هر تحولی که اتفاق بیفتد، حتماً هم با روسیه و هم با چین، به‌عنوان دو عضو اثرگذار شورای امنیت و دو کشوری که رابطه بسیارخوبی با آن‌ها داریم، هماهنگ عمل خواهیم کرد. در بررسی نزدیکی مواضع مسکو به تهران، می‌توان چند دسته عوامل را به‌عنوان مهم‌ترین دلایل حمایت‌های گذشته و کنونی برشمرد: ۱. همسایگی و جغرافیای مشترک: قدمت همسایگی و روابط میان تهران و مسکو از تاریخ ایالات‌متحده بسیاربیشتر است. ایران و روسیه دو کشور همسایه و نه لزوماً متحد طبیعی، در حوزه خزر هستند با روابط تاریخی بسیارپیچیده و پر‌فرازونشیب. برهمین‌مبنا امنیت قفقاز، آسیای‌مرکزی، دریای خزر و خاورمیانه به‌عنوان محیط پیرامونی دو کشور بر منافع هر دو تأثیرات مستقیم دارد. مسکو در تعریف خود از ایران، آن‌را فقط همسایه‌ای در جنوب خود نمی‌بیند بلکه تهران، اگر نگوییم مهم‌ترین، از مهم‌ترین بازیگران محیط امنیتی روسیه و از اصلی‌ترین مسیرهای ارتباطی مسکو با خلیج‌فارس، اقیانوس هند و جنوب‌غرب و شرق آسیاست. درک این اهمیت بوده که یکی از مهم‌ترین پروژه‌های ترانزیتی میان دو کشور را شکل داده. «کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب» که روسیه را از مسیر ایران به هند و دیگر بازارهای جنوب متصل می‌کند. ۲. تأکیدات توافق جامع راهبردی: روابط جمهوری اسلامی ایران و جمهوری فدرال روسیه از دی‌ماه سال ۱۴۰۳ با امضای «معاهده مشارکت جامع راهبردی»، ازسوی رؤسای جمهور دو کشور، در چارچوب منسجم‌تر پیگیری شد. معاهده ۴۷ماده‌ای که باتکیه‌بر پیوندهای عمیق تاریخی بین مردم ایران و روسیه، پیوندهای مستحکم حسن هم‌جواری و فرصت‌های گسترده همکاری در امور سیاسی، اقتصادی، نظامی، فرهنگی، بشردوستانه، علمی، فنی و سایر زمینه‌ها، بادرنظرگرفتن نیاز به تقویت بیشتر همکاری‌ها به‌نفع صلح و امنیت در سطوح منطقه‌ای و جهانی، با تمایل به مشارکت در فرآیند عینی شکل‌گیری یک نظم جهانی جدید چندقطبی عادلانه و پایدار امضا شد. این معاهده همکاری‌های تهران و مسکو را در حوزه‌های سیاسی و دیپلماتیک، امنیت و دفاع، همکاری نظامی و فنی، مبارزه با تروریسم و جرائم سازمان‌یافته، انرژی و انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز، تجارت و سرمایه‌گذاری، حمل‌ونقل و زیرساخت، همکاری بانکی و مالی، علمی و فناوری و آموزشی، همکاری در سازمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی. بندهای 3 و 4 ماده ۱۹ این معاهده را می‌توان مبنای رویکرد اخیر مسکو در قبال تحریم‌های آمریکا علیه ایران ارزیابی کرد. طبق این بند؛ چنانچه اقدامات قهرآمیز یک‌جانبه‌ای ازسوی هر طرف ثالثی علیه یکی از طرف‌های متعاهد اعمال گردد، طرفین متعاهد برای کاهش خطر، حذف یا به‌حداقل‌رساندن تأثیر مستقیم و غیرمستقیم چنین اقداماتی، تلاش‌هایی عملی را به‌کار خواهند گرفت و از الحاق به اقدامات یک‌جانبه قهرآمیز هر طرف ثالث یا حمایت از چنین اقداماتی ازسوی طرف ثالث، خودداری خواهند کرد. طرف‌های متعاهد همچنین گام‌هایی را جهت محدودسازی انتشار اطلاعاتی که ممکن است توسط چنین طرف ثالثی برای اعمال و تشدید این‌گونه اقدامات استفاده شود، مبادرت خواهند ورزید. معاهده ایران و روسیه براساس خواست و تأکید دو کشور تعهد متقابلی برای اعزام نیرو یا ارائه کمک نظامی درصورت حمله به یکی از طرفین ایجاد نمی‌کند و ماده مربوط به تجاوز، عمدتاً بر این اصل متمرکز است که طرف مقابل نباید به متجاوز کمک نظامی یا کمکی که به ادامه تجاوز منجر شود، انجام دهد. ۳. چندجانبه‌گرایی و نهادهای مشترک: مشارکت جامع راهبردی میان ایران و روسیه اتحاد دفاعی نیست اما مسیری روشن برای روابطی است که هر دو در برابر فشار غرب و یک‌جانبه‌گرایی آمریکا قرار دارند و مقابله با این نظم مبتنی‌بر خواست غرب را به‌عنوان یکی از اولویت‌های سیاست خارجی خود تعریف کرده‌اند. همگرایی مسکو با تهران را مفهومی به‌نام چندجانبه‌گرایی عمیق‌تر می‌کند، جایی‌که درک مشترک از تبعات و آسیب‌های نظم هژمون آمریکا، دو کشور را در مسیر تقویت ساختارهای چندجانبه و افزایش نقش قدرت‌های غیرغربی در نظام بین‌الملل سوق داده است. ایران از سال ۲۰۲۳ عضو سازمان همکاری شانگهای و از سال ۲۰۲۴ عضو بریکس است، دو نهادی که روسیه، عضو اصلی آن‌هاست و تعریف تازه‌ای از نظم در نظام بین‌الملل از مهم‌ترین اهداف این سازمان‌ها به‌شمار می‌رود. ۴. تحریم؛ تجربه مشترک دو کشور: تأکید رئیس‌جمهور روسیه بر پایان‌دادن به تحریم‌های ناعادلانه آمریکا علیه ایران، گرچه درراستای همراهی با تهران است اما می‌توان تجربه تحریم مسکو ازسوی آمریکا و اروپا را هم از مهم‌ترین دلایل اتخاذ چنین موضعی ازسوی پوتین دانست. روسیه پس از جنگ اوکراین با مجموعه گسترده‌ای از تحریم‌های غرب مواجه شده و ایران نیز سال‌هاست تحت تحریم‌های آمریکا قرار دارد. همین تجربه مشترک، زمینه همکاری در حوزه‌هایی مانند نظام‌های پرداخت، استفاده از ارزهای ملی، تجارت و سازوکارهای کاهش اثر تحریم‌ها را ایجاد کرده است.