سهم کودکان دارای معلولیت از شهر و امکانات شهری
گاهی یک پله یا فاصله‌ای میان مسیر و وسیله بازی کافی است تا کودکی از جمع بازی‌کنندگان کنار بماند و تماشاگر رفت‌وآمد دیگران شود. به‌گزارش مریم عابدینی (فارس)؛ هفته ملی کودک فرصتی است برای دیدن همین فاصله؛ فاصله‌ای میان کودکی‌ای که باید حق همه باشد و امکاناتی که هنوز برای همه کودکان دردسترس نیست.
صدای خنده بچه‌ها از میان درختان پارک به‌گوش می‌رسد. چند کودک روی تاب نشسته‌اند و پاهایشان را جلو و عقب می‌برند؛ عده‌ای دور سرسره جمع شده‌اند و چندنفر هم درحال‌بازی با توپ هستند. کمی آن‌طرف‌تر، کودکی با صندلی چرخ‌دار همراه خانواده‌اش در مسیر پارک حرکت می‌کند. بازی بچه‌ها ادامه دارد؛ تاب‌ها یکی پس از دیگری خالی و دوباره پر می‌شوند، اما او فقط نظاره‌گر است. گاهی یک پله یا فاصله‌ای میان مسیر و وسیله بازی کافی است تا کودکی از جمع بازی‌کنندگان کنار بماند و تماشاگر رفت‌وآمد دیگران شود. هفته ملی کودک فرصتی است برای دیدن همین فاصله؛ میان کودکی‌ای که باید حق همه باشد و امکاناتی که هنوز برای همه کودکان دردسترس نیست. بازی، کتاب، هنر، مدرسه و حضور در جمع هم‌سالان، بخش‌های جدایی‌ناپذیر دوران کودکی‌اند؛ اما برخورداری از این‌فرصت‌ها برای همه کودکان به‌یک‌اندازه آسان نیست. کودکان دارای معلولیت ممکن است در مسیر استفاده از همین امکانات روزمره با موانعی روبه‌رو شوند که دیگران کمتر متوجه آن‌ها می‌شوند؛ از فضای نامناسب یک مرکز فرهنگی و شهربازی گرفته تا برنامه‌ای که بدون‌توجه به نیازهای متفاوت کودکان طراحی شده است. مسئله فقط فراهم‌کردن چند وسیله یا برگزاری برنامه‌ای ویژه نیست. پرسش اصلی این‌است‌که آیا کودک دارای معلولیت می‌تواند در همان فضای عمومی، در کنار دیگر کودکان، بازی کند، آموزش ببیند، هنر بیاموزد و دوست بیابد؟ آیا حضور او در برنامه‌ریزی‌های فرهنگی و اجتماعی از ابتدا درنظر گرفته شده یا باید پس از طراحی فضا و برنامه، برای اضافه کردنش راهی پیدا کرد؟ کامران عاروان (مدیرعامل جامعه معلولان ایران) هفته ملی کودک را فرصتی برای جلب‌توجه جامعه و مسئولان به حقوق، نیازها و ظرفیت‌های کودکان دارای معلولیت می‌داند؛ فرصتی برای‌آنکه حضور این کودکان در عرصه‌های آموزشی، اجتماعی، فرهنگی و تفریحی جدی‌تر دیده شود. از نگاه وی، حمایت از کودکان دارای معلولیت تنها به ارائه خدمات تخصصی محدود نمی‌شود. تقویت خودباوری، آموزش کودک و خانواده، فراهم‌کردن زمینه مشارکت اجتماعی و دیده‌شدن توانایی‌های هنری و مهارتی این کودکان نیز بخشی ازاین‌مسیر است. کودکی که فرصت حضور در جمع را پیدا می‌کند، می‌تواند توانایی‌هایش را نشان دهد و کنار دیگران تجربه کند که معلولیت به‌معنای محرومیت از زندگی اجتماعی نیست. این نگاه، توجه را از خود کودک به محیط پیرامون او نیز می‌برد. اگر مدرسه، پارک، شهربازی یا مرکز فرهنگی برای حضور کودکی با نیازهای متفاوت آماده نباشد، بخشی از فرصت‌های رشد و تجربه‌اندوزی او محدود می‌شود؛ درحالی‌که بسیاری از این موانع را می‌توان هنگام طراحی فضاها و برنامه‌ها درنظر گرفت و رفع کرد. وی بااشاره‌به محدودیت امکانات مناسب‌سازی‌شده در برخی شهربازی‌ها تأکید می‌کند که هدف، ایجاد فضاهای تفریحی جداگانه برای کودکان دارای معلولیت نیست؛ بلکه باید در همان محیط‌های عمومی، امکاناتی وجود داشته باشد که این کودکان نیز بتوانند از آن‌ها استفاده کنند. به‌این‌ترتیب، بازی‌کردن در کنار دیگران از یک امکان استثنایی به بخشی عادی از زندگی کودک تبدیل می‌شود. یکی از مهم‌ترین عرصه‌های شکل‌گیری ارتباط میان کودکان، مدرسه است؛ فضایی که در آن، افزون‌بر خواندن و نوشتن، همکاری، دوستی و پذیرش تفاوت‌ها نیز آموخته می‌شود. اگر کودکان دارای معلولیت از جمع هم‌سالان خود جدا بمانند، فرصت تجربه این روابط نیز محدود خواهد شد. مدیرعامل جامعه معلولان ایران از پیگیری طرحی با همکاری آموزش‌وپرورش و سازمان آموزش‌وپرورش استثنایی برای توسعه آموزش فراگیر خبر داده است. براساس توضیحات وی، دراین‌طرح ایجاد آزمایشی کلاس‌هایی برای دانش‌آموزان دارای معلولیت در تعدادی از مدارس عادی تهران دنبال می‌شود تا این دانش‌آموزان بتوانند در کنار دیگران و با بهره‌گیری از معلم و امکانات موردنیاز خود در فرآیند آموزشی و اجتماعی مدرسه حضور داشته باشند. چنین رویکردی، مدرسه را تنها محل تحصیل نمی‌بیند؛ مدرسه فضایی است که کودکان در آن با تفاوت‌های هم آشنا می‌شوند و فرصت پیدا می‌کنند بدون‌آنکه ویژگی‌های جسمی یا حسی یک کودک، بهانه‌ای برای کنارگذاشتن او باشد، درکنارهم رشد کنند. البته حضور در یک فضای مشترک به‌تنهایی برای تحقق آموزش فراگیر کافی نیست. دسترس‌پذیری محیط، فراهم‌بودن امکانات موردنیاز، توجه به شرایط آموزشی هر کودک و آماده‌بودن برنامه‌ها برای پاسخ‌گویی به نیازهای متفاوت، از جمله موضوعاتی است که در اجرای چنین رویکردی اهمیت دارد. هدف، صرفاً کنارهم‌قراردادن کودکان نیست؛ قرار است امکان مشارکت واقعی برای همه آن‌ها فراهم شود. در کنار مدرسه، مراکز فرهنگی‌وهنری نیز سهم مهمی در تجربه کودکی دارند. کتابخانه، کارگاه هنری، بازی گروهی و فعالیت‌های خلاقانه می‌توانند به کشف استعدادها و شکل‌گیری ارتباط میان کودکان کمک کنند؛ به‌شرط‌آنکه راه ورود و مشارکت برای همه باز باشد. حامد علامتی (مدیرعامل کانون پرورش‌فکری کودکان‌ونوجوانان) بر ضرورت برداشتن موانع پیش‌روی کودکان دارای نیازهای ویژه تأکید کرده است. به‌گفته وی، دسترس‌پذیری فضا، محتوا، ارتباط و برنامه‌ها باید از ابتدا در طراحی فعالیت‌های مربوط به کودکان درنظر گرفته شود و اگر این‌موضوع از ابتدا پیش‌بینی نشده است، امکانات و برنامه‌ها باید متناسب‌سازی شوند. این تأکید، توجه به کودکان دارای نیازهای ویژه را از یک برنامه مناسبتی فراتر می‌برد. وقتی دسترس‌پذیری از ابتدای طراحی موردتوجه قرار گیرد، دیگر لازم نیست پس از آماده‌شدن یک برنامه تازه به این فکر کنیم که کودک دارای معلولیت چگونه می‌تواند در آن شرکت کند. کتاب، هنر، بازی، علم و تجربه باید به‌گونه‌ای عرضه شوند که کودکان بیشتری امکان بهره‌مندی از آن‌ها را داشته باشند.