سلامت روان پشت دیوار کمبودها
رئیس سازمان بهزیستی کشور در نشست تخصصی بهره‌گیری از تجربه‌های زیسته در حوزه سلامت روان باتأکیدبر لزوم بازنگری در نظام ارائه خدمات سلامت روان و اجتماعی، چهار چالش اصلی این‌حوزه را عقب‌ماندگی ساختاری و اداری، ضعف یکپارچگی نظام سلامت، پایین‌بودن پذیرش اجتماعی خدمات سلامت روان و اجتماعی و افزایش نیاز به مداخلات روان‌شناختی در شرایط پرشتاب و پیچیده امروز عنوان کرد. سید جواد حسینی بابیان‌اینکه سلامت مفهومی جامع و یکپارچه است، گفت: سلامت باید در ابعاد زیستی، روانی، اجتماعی و معنوی موردتوجه قرار گیرد و درکنارآن مدیریت یکپارچه‌ای در حوزه‌های درمان، پیشگیری و توان‌بخشی حاکم باشد درحالی‌که در هر دو زمینه یعنی توجه جامع به ابعاد سلامت و یکپارچگی مدیریت آن با چالش‌هایی مواجه هستیم. به‌گزارش مهدیه حسن نائینی (مهر)؛ وی افزود: برای‌نمونه در بیمارستان‌ها نیز در کنار درمان به موضوع توان‌بخشی آن‌گونه که باید توجه نمی‌شود و این‌مسئله نشان می‌دهد که نگاه یکپارچه به ابعاد مختلف سلامت هنوز به‌طورکامل شکل نگرفته است.
رئیس سازمان بهزیستی کشور بااشاره‌به ضرورت تخصیص منابع متناسب با اهمیت هریک‌از ابعاد سلامت تصریح کرد: اگر سلامت روانی و اجتماعی را ازنظر عوامل مؤثر بر سلامت حدود ۸۰ درصد درنظر بگیریم باید بررسی کنیم که آیا به‌همین‌نسبت، اعتبار، ساختار و اختیار دراختیار این‌حوزه قرار گرفته است یا خیر. وی ادامه داد: درحال‌حاضر ازنظر نیروی انسانی، تجهیزات، منابع و ساختارهای اداری، تناسبی میان جایگاه سلامت روانی و اجتماعی و میزان برخورداری این‌حوزه از امکانات وجود ندارد و با نوعی عقب‌ماندگی ساختاری و اداری مواجه هستیم. حسینی، دومین چالش را ضعف یکپارچگی در نظام سلامت دانست و گفت: اگر سلامت زیستی را از سلامت روانی و اجتماعی جدا کنیم از یکپارچگی عملکرد فاصله می‌گیریم. لازم است میان ابعاد پیوند برقرار شود و سلامت روانی و اجتماعی نیز در کنار سلامت زیستی، جایگاه متناسبی در سیاست‌گذاری و ارائه خدمات داشته باشد. رئیس سازمان بهزیستی کشور، سومین چالش را به موضوع جامعه‌پذیری و پذیرش اجتماعی خدمات سلامت روان و اجتماعی مرتبط دانست و اظهار کرد: مردم در حوزه سلامت زیستی به متخصصان مراجعه می‌کنند و معمولاً توصیه‌ها و نسخه‌های درمانی را می‌پذیرند اما در حوزه سلامت روانی به‌ویژه سلامت اجتماعی با پذیرش کمتری مواجه هستیم و درباره مفهوم سلامت اجتماعی نیز ابهام وجود دارد. وی افزود: سلامت اجتماعی یکی از مأموریت‌های اصلی سازمان بهزیستی است اما کمتر درباره این‌موضوع از ما سؤال می‌شود و بیشتر پرسش‌ها به خدمات و مداخلات مشخص محدود می‌ماند. این‌مسئله نشان می‌دهد که باید برای شناخت و پذیرش عمومی سلامت اجتماعی و اهمیت آن در زندگی مردم تلاش بیشتری صورت گیرد. حسینی بااشاره‌به شرایط پیچیده زندگی امروز گفت: جامعه با تغییرات سریع، عمیق و گاه غافلگیرکننده در ابعاد مختلف زندگی مواجه است. درچنین‌شرایطی، اضطراب‌ها و تعارض‌های فراگیر می‌توانند افزایش پیدا کنند و زمینه بروز اختلالات روان‌شناختی را فراهم آورند؛ موضوعی که ضرورت مداخلات تخصصی و خدمات پیشگیرانه را دوچندان می‌کند. رئیس سازمان بهزیستی با تشریح راهبردهای این سازمان برای ارتقای خدمات سلامت روان اظهار کرد: نخستین راهبرد، تخصصی‌سازی حوزه مشاوره و روان‌شناسی است. براین‌اساس، مراکز مشاوره و مشاوران باید به‌سمت ارائه خدمات تخصصی‌تر حرکت کنند تا مردم بتوانند متناسب با نیاز خود، به خدمات حرفه‌ای و هدفمند دسترسی داشته باشند. وی افزود: درحال‌حاضر، مراکز مشاوره در قالب ۱۰ تیپ فعالیت می‌کنند و تلاش ما این‌است‌که این مراکز به‌سمت الگوی تخصصی حرکت کنند؛ به‌گونه‌ای‌که همانند مطب پزشکان، مراکز تخصصی در حوزه‌هایی مانند سالمندی، پیشگیری از خودکشی، ازدواج و اوتیسم شکل بگیرند و نیروی انسانی متخصص دراین‌زمینه‌ها تربیت شود. وی بااشاره‌به ظرفیت دانشگاه‌ها در تربیت نیروی متخصص گفت: در شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، کمیسیون بهزیستی اجتماعی تشکیل شده و نخستین جلسه آن با حضور وزیران بهداشت و علوم برگزار شده است. دراین‌چارچوب، بر ضرورت توجه دانشگاه‌ها به تربیت متخصصان روان‌شناسی در حوزه‌هایی مانند خودکشی و اوتیسم تأکید داریم؛ چراکه برای پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه، باید نیروی انسانی متخصص و متناسب با این نیازها تربیت شود. وی بااشاره‌به ظرفیت موجود خدمات مشاوره‌ای افزود: حدود ۱۵هزار مشاور در مراکز مشاوره فعالیت دارند و برنامه تربیت مشاوران متخصص نیز دنبال شده. در حوزه سالمندی، این‌برنامه به تربیت حدود 4000نفر رسیده است. ۵۱۰ مرکز مشاوره دولتی نیز دراین‌شبکه فعالیت می‌کنند. حسینی از رتبه‌بندی مراکز مشاوره به‌عنوان یکی‌دیگر از اقدامات این سازمان نام برد و گفت: رتبه‌بندی مراکز مشاوره را در دستورکار داریم و سال گذشته مراکز در دو سطح رتبه یک و دو دسته‌بندی شدند. در ادامه این‌روند، رتبه‌بندی مشاوران نیز مدنظر قرار گرفته تا کیفیت خدمات و صلاحیت‌های حرفه‌ای ارائه‌دهندگان خدمات موردتوجه بیشتری قرار گیرد. رئیس سازمان بهزیستی کشور همچنین بر ضرورت ساماندهی فرایند صدور مجوز فعالیت مراکز مشاوره تأکید کرد و افزود: دراین‌حوزه باید وضعیت مجوزدهی و مسئولیت دستگاه‌ها ساماندهی شود. درحال‌حاضر، سازمان بهزیستی مسئول صدور مجوز مراکز مشاوره است و وزارت ورزش‌وجوانان نیز در حوزه مشاوره ازدواج فعالیت دارد. وی فراگیرسازی خدمات مشاوره و مقابله با فقر دسترسی به این خدمات را دومین راهبرد اساسی سازمان بهزیستی عنوان کرد و گفت: برای تحقق این هدف، آموزش‌های ارتقایی و پیشگیرانه را در دستورکار قرار داده‌ایم. وی افزود: آموزش خانواده، آموزش‌های مرتبط با دوره نوجوانی، مهارت‌های والدگری و مهارت‌های زندگی از جمله محورهای این‌برنامه‌هاست. در سال گذشته حدود ۵۰۰هزارنفر از این آموزش‌ها بهره‌مند شدند و امسال تلاش کرده‌ایم این آموزش‌ها را در قالب بسته آموزشی مشخص تدوین کنیم تا ازطریق مراکز مشاوره دراختیار گروه‌های هدف قرار گیرد. رئیس سازمان بهزیستی باتأکیدبر ضرورت عبور از رویکرد مرکزمحور به اجتماع‌محور اظهار کرد: خدمات مشاوره نباید صرفاً به مراجعه افراد به مراکز یا مطب‌ها محدود بماند بلکه باید رویکردی فعال اتخاذ کنیم و خدمات را به بستر زندگی مردم ببریم. وی گفت: در چارچوب طرح سلام، ۲۷۵۰ مرکز سلام محله در کشور ایجاد شده است که از ظرفیت تسهیلگران حرفه‌ای برخوردارند. این مراکز می‌توانند بستر ارائه خدمات پیشگیرانه، مشاوره و راهنمایی باشند و بسته‌های آموزشی طراحی‌شده نیز ازطریق همین ظرفیت دراختیار مردم قرار گیرند. حسینی بااشاره‌به گسترش خدمات مشاوره اینترنتی گفت: در حوزه مشاوره آنلاین با بی‌سامانی‌هایی مواجه بودیم؛ ازاین‌رو، شیوه‌نامه ارائه خدمات مشاوره اینترنتی تدوین شده است و به‌زودی بارگذاری خواهد شد تا ارائه این خدمات در چارچوب مشخصی ساماندهی شود. خدمات مشاوره آنلاین می‌تواند به فراگیرسازی مشاوره کمک کند و دسترسی گروه‌های مختلف مردم به خدمات تخصصی را افزایش دهد البته این خدمات باید در چارچوب ضوابط مشخص و باتوجه‌به کیفیت و صلاحیت ارائه‌دهندگان آن توسعه یابد. رئیس سازمان بهزیستی کشور همچنین بااشاره‌به اقدامات این سازمان برای افزایش عدالت در دسترسی به خدمات مشاوره‌ای اظهار کرد: سال گذشته ۴۰میلیاردتومان یاری‌برگ مشاوره برای کمک به اقشار کم‌برخوردار و تسهیل دسترسی آنان به خدمات مشاوره اختصاص یافت که این‌رقم امسال به ۱۰۰میلیاردتومان افزایش پیدا کرده است. حسینی بااشاره‌به ضرورت تقویت مداخلات پس از اقدام به خودکشی گفت: در تهران، طرحی برای پیگیری وضعیت افرادی اجرا شد که اقدام به خودکشی کرده بودند، اما این‌اقدام به فوت آنان منجر نشده بود. براساس نتایج اعلام‌شده از این‌طرح میزان خودکشی ۱۳ درصد کاهش یافت. وی ادامه داد: برای پیگیری مستمر وضعیت این‌افراد و جلوگیری از تکرار اقدام، ۸۰ میلیاردتومان اعتبار اختصاص داده‌ایم و شیوه‌نامه مربوط به این‌برنامه نیز تدوین شده است تا امکان توسعه آن به سراسر کشور فراهم شود. رئیس سازمان بهزیستی کشور تأکید کرد: پیگیری وضعیت افراد پس از اقدام به خودکشی، در کنار مداخلات تخصصی و حمایت‌های روان‌شناختی و اجتماعی، می‌تواند در پیشگیری از تکرار این‌اقدام نقش مهمی داشته باشد. وی تغییر رویکرد از تمرکز صرف بر آسیب‌ها به‌سمت پیشگیری را از دیگر جهت‌گیری‌های سازمان بهزیستی برشمرد و گفت: باید پیش‌ازآنکه مشکلات به مرحله آسیب و اختلال برسند، برای شناسایی عوامل خطر و مداخله به‌موقع اقدام کنیم. وی افزود: درهمین‌راستا، غربالگری هشت اختلال در کودکان‌ونوجوانان جامعه هدف سازمان بهزیستی به‌صورت آزمایشی در پنج استان آغاز شده است و برنامه داریم پس از ارزیابی نتایج، این‌طرح را به تمام کودکان در سراسر کشور گسترش دهیم. رئیس سازمان بهزیستی کشور درپایان بر ضرورت تقویت خدمات پیشگیرانه، توسعه دسترسی به مشاوره تخصصی و ایجاد پیوند میان خدمات روانی، اجتماعی و زیستی تأکید کرد؛ رویکردی که می‌تواند زمینه پاسخ‌گویی مؤثرتر به نیازهای سلامت روان جامعه را فراهم کند. حسینی درپایان گفت: ما درراستای اجرای طرح بانک زمان نسبت به تدوین شیوه‌نامه اجرایی و انعقاد تفاهم‌نامه همکاری با مجمع خیرین اقدام نموده‌ایم تا با بهره‌گیری از بانک زمان، خدمات اجتماعی را ساماندهی کنیم. هدف از این‌طرح، جایگزینی زمان به‌جای پول در مبادلات خدمات محلی است. دراین‌پلتفرم، افراد دارای مهارت و تخصص، خدمات خود را به‌صورت داوطلبانه به هم‌محلی‌های خود ارائه می‌دهند. درمقابل، به‌ازای هرساعت خدمتی که فرد ارائه می‌دهد، در حساب کاربری او زمان ذخیره می‌شود بدین‌ترتیب، افرادی‌که توان مالی پرداخت هزینه خدمات را ندارند، می‌توانند بااستفاده‌از زمان‌های ذخیره‌شده خود، خدمات موردنیازشان را رایگان دریافت کنند. یکی از حوزه‌های کلیدی خدمات در این بانک زمان، ارائه خدمات تخصصی روان‌شناسی و مشاوره به ساکنین محلات است.