بیوتروریسم؛ تهدیدی پیچیده و ماندگار در دنیای امروز
محققان در پژوهشی به بررسی بیوتروریسم به‌عنوان یکی از تهدیدهای مهم عصر حاضر پرداخته‌اند؛ پدیده‌ای که با سوءاستفاده از عوامل زیستی، نگرانی‌های گسترده‌ای برای سلامت عمومی، امنیت اجتماعی و آمادگی نظام‌های بهداشتی ایجاد کرده است. به‌گزارش ایسنا؛ بیوتروریسم یا تروریسم بیولوژیکی به استفاده عمدی از عوامل زیستی برای آسیب‌رساندن به انسان، حیوانات یا گیاهان گفته می‌شود. این‌عوامل شامل باکتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها یا سموم زیستی هستند. دراین‌حالت، هدف فقط ایجاد بیماری یا مرگ نیست، بلکه ایجاد ترس، اختلال اجتماعی و فشار روانی گسترده نیز مطرح است. ازاین‌رو، بیوتروریسم تنها یک مسئله پزشکی نیست و به سلامت عمومی، امنیت اجتماعی و آمادگی نهادهای مسئول نیز مربوط می‌شود.
در متون علمی، این‌نوع تهدید ازآن‌جهت جدی تلقی می‌شود که برخی از عوامل زیستی به‌طورطبیعی در محیط وجود دارند، اما ممکن است دست‌کاری شوند یا به‌شکلی به‌کار بروند که قدرت انتشار و اثرگذاری بیشتری پیدا کنند. همین ویژگی، نگرانی‌ها درباره پیامدهای یک حمله زیستی را افزایش داده است. ضرورت پرداختن به‌این‌موضوع از چند جهت اهمیت دارد. نخست‌آنکه تشخیص برخی عوامل زیستی در مراحل اولیه دشوار است و ممکن است علائم بیماری با تأخیر ظاهر شوند؛ موضوعی که فرصت گسترش بیشتر عامل بیماری‌زا را فراهم می‌کند. دوم‌اینکه این‌عوامل می‌توانند از راه هوا، آب یا غذا منتشر شوند و در یک منطقه پرجمعیت، خسارت‌های وسیعی به‌بار آورند. ویژگی‌هایی مانند دوز عفونی پایین، قابلیت انتشار در هوا، قدرت سرایت بالا و دوام در شرایط مختلف محیطی، بعضی پاتوژن‌ها را به گزینه‌هایی نگران‌کننده در بیوتروریسم تبدیل می‌کند. افزون‌براین، پیشرفت بیوتکنولوژی و فناوری‌های مرتبط، در کنار دسترسی آسان‌تر به برخی ابزارهای علمی، باعث شده است که بررسی تهدیدهای زیستی و راه‌های آمادگی در برابر آن‌ها بیش‌ازگذشته ضروری باشد. در پژوهشی که با همین محوریت انجام شده است، وحید اکملی از دانشکده علوم دانشگاه رازی کرمانشاه به‌همراه یک همکار هم‌دانشگاهی، بیوتروریسم و جایگاه آن‌را به‌عنوان تهدیدی پیشرفته در جهان معاصر، مطالعه کرده‌اند. آن‌ها تلاش کرده‌اند تصویری روشن و قابل‌فهم از ماهیت این خطر، شیوه‌های بروز آن و دلایل اهمیت روزافزونش ارائه دهند. روش انجام این پژوهش، مطالعه مروری بوده است. دراین‌نوع پژوهش، محققان به‌جای انجام آزمایش مستقیم یا جمع‌آوری داده‌های میدانی، منابع علمی و مطالب منتشرشده درباره یک موضوع را بررسی و جمع‌بندی می‌کنند. هدف از این‌کار آن‌است‌که یافته‌های موجود کنار هم قرار گیرند و تصویری کلی از وضعیت موضوع به‌دست آید. دراین‌مطالعه نیز پژوهشگران با مرور اطلاعات علمی مربوط به جنگ زیستی، عوامل بیماری‌زا، ویژگی‌های پاتوژن‌های خطرناک، راه‌های انتشار، نمونه‌های بیماری‌های مطرح دراین‌حوزه و چالش‌های ناشی از پیشرفت‌های بیوتکنولوژی، تلاش کرده‌اند ابعاد مختلف بیوتروریسم را دسته‌بندی و تبیین کنند. نتیجه چنین روشی، ارائه یک جمع‌بندی روشن از دانسته‌های موجود درباره این تهدید است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که بیوتروریسم در دنیای امروز یک تهدید واقعی، آشکار و پایدار به‌شمار می‌رود و می‌توان آن‌را شکل پیشرفته‌تری از تروریسم دانست. طبق این مطالعه؛ موجودات زنده و فرآورده‌های زیستی که در شرایط عادی نقش مهمی در طبیعت دارند، ممکن است برای اهداف مخرب مورداستفاده قرار گیرند. دراین‌چارچوب، باکتری‌ها، ویروس‌ها، مواد عفونی و محصولات بیولوژیکی می‌توانند برای ایجاد بیماری، مرگ یا اختلال زیستی در انسان، حیوانات، گیاهان و دیگر موجودات زنده به‌کار روند. این استفاده عمدی، فقط جنبه جسمی ندارد و می‌تواند برای ارعاب جمعیت غیرنظامی یا اثرگذاری بر رفتار دولت‌ها نیز به‌کار گرفته شود. پژوهش همچنین نشان می‌دهد که حوادث بیوتروریستی می‌توانند در قالب بیماری‌هایی بروز کنند که دامنه انتشار جهانی پیدا می‌کنند و به انسان‌ها، حیوانات و محصولات آسیب می‌زنند. دراین‌میان، بیماری‌هایی مانند سیاه‌زخم، هاری، تولارمی، آبله، تب دنگی و کووید-۱۹ به‌عنوان نمونه‌های شناخته‌شده مرتبط با این‌حوزه مطرح شده‌اند. برخی از این بیماری‌ها میان انسان و جانوران مشترک هستند که به آن‌ها «زئونوز» گفته می‌شود؛ یعنی بیماری‌هایی که می‌توانند بین حیوان و انسان منتقل شوند. همین ویژگی، کنترل این تهدیدها را پیچیده‌تر می‌کند، زیرا موضوع فقط به سلامت انسان محدود نمی‌ماند و دامنه آن به دام، حیات‌وحش، کشاورزی و امنیت غذایی نیز کشیده می‌شود. اهمیت این یافته‌ها درآن‌است‌که بیوتروریسم می‌تواند فراتر از یک حمله محدود، به بحرانی گسترده در نظام سلامت و زندگی اجتماعی تبدیل شود. طبق اطلاعات تکمیلی پژوهش، چنین حملاتی ممکن است موجب انتشار بیماری‌های واگیر، فشار بر نظام بهداشت‌ودرمان، ناتوانی گسترده، ترس جمعی و ناامنی عمومی شوند. به‌بیان ساده، حتی اگر شمار تلفات در یک رویداد زیستی محدود باشد، بازهم ترس ناشی از نامرئی‌بودن عامل بیماری‌زا و دشواری تشخیص سریع آن می‌تواند جامعه را با اختلال جدی روبه‌رو کند. به‌همین‌دلیل، هدف این‌نوع حملات همیشه صرفاً مرگ‌ومیر نیست، بلکه ایجاد وحشت و بی‌ثباتی نیز بخش مهمی از ماجراست. این پژوهش که نتایج آن در «مجله زیست‌شناسی ایران» وابسته به انجمن زیست‌شناسی ایران منتشر شده، یادآور می‌شود که تعریف بیوتروریسم در عصر حاضر نسبت‌به‌گذشته گسترده‌تر شده است. امروزه پیشرفت‌هایی مانند بیوتکنولوژی، مهندسی ژنتیک، نانوتکنولوژی، بیوانفورماتیک و دیگر فناوری‌های زیستی می‌توانند در کنار فواید فراوان، درصورت سوءاستفاده به ابزار تهدید تبدیل شوند. ازهمین‌رو، آمادگی در برابر این خطر فقط با اقدامات سنتی ممکن نیست و نیاز به توسعه مداوم روش‌های تشخیص، واکسن‌ها، تقویت ایمنی، استفاده از داروهای مناسب، همکاری بین‌المللی و مدیریت بحران دارد. مجریان این پژوهش درانتها براین‌نکته تأکید کرده‌اند تحقیقات درباره ژنوم انسان، شناخت بهتر ژنوم پاتوژن‌ها و ساخت فناوری‌های تازه تشخیص و پیشگیری، می‌تواند به تقویت دفاع زیستی و کاهش اثرات چنین تهدیدهایی کمک کند.