نگره
تلفیق خاطره و تاریخ در عطر کتاب!
بوی کاغذ و کتاب، به‌ویژه در کتاب‌های قدیمی، برای بسیاری‌ازافراد تداعی‌کننده خاطرات و حس نوستالژی است؛ اما پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد این عادت صرفاً یک رفتار عجیب یا تفریحی نیست و می‌تواند ریشه در ترکیبی از شیمی، حافظه و ارتباط انسان با اشیای تاریخی داشته باشد. به‌گزارش ایبنا (از تایمز ایندیا)؛ آیا تابه‌حال متوجه شده‌اید وقتی کتابی را برمی‌دارید، چه رمان باشد و چه مجموعه کتاب‌های درسی تازه‌ای که در آغاز سال تحصیلی تهیه کرده‌اید، نخستین واکنشتان این‌است‌که بینی خود را به صفحات آن نزدیک کنید و بوی کاغذ را استشمام کنید؟ بوی کتاب‌های نو و قدیمی برای بسیاری‌ازافراد تجربه‌ای لذت‌بخش است؛ بویی که گاهی شبیه شکلات، قهوه، دود چوب یا حتی اندکی وانیل به‌نظر می‌رسد. بعضی‌افراد این عادت را عجیب می‌دانند اما برخی‌دیگر بدون هیچ تردیدی آن‌را انجام می‌دهند. بااین‌حال، این رفتار بسیار رایج‌تر از چیزی است که تصور می‌کنیم و صرفاً عادت شخصی عجیب نیست؛ اما چرا انسان به‌طور غریزی بوی کتاب را استشمام می‌کند؟ آیا این‌کار فقط برای لذت‌بردن است یا دلیل دیگری دارد؟ بوی خاص کتاب، حاصل ترکیبی از شیمی، حافظه و ارتباط انسان با اشیایی است که حامل تاریخ هستند. حتی عطرسازان نیز تلاش کرده‌اند رایحه کتب قدیمی را در قالب شمع و عطر بازسازی کنند؛ موضوعی که نشان می‌دهد این بو برای بسیاری‌ازافراد جذابیت ویژه‌ای دارد. پاسخ را باید در شیمی کاغذ جست‌وجو کرد. باگذشت‌زمان و تجزیه تدریجی مواد تشکیل‌دهنده کاغذ، ترکیبات آلی فرار یا VOCs آزاد می‌شوند. این مولکول‌های شیمیایی به‌راحتی در دمای اتاق تبخیر شده و به گیرنده‌های بویایی بینی می‌رسند. براساس پژوهشی باعنوان «بوی میراث: چارچوبی برای شناسایی، تحلیل و ثبت رایحه‌های تاریخی» که توسط سسیلیا بمبیبره و ماتیا استرلیچ از دانشگاه کالج لندن انجام شده، بوها می‌توانند ارتباط نزدیکی با تجربه انسان از تاریخ داشته باشند و حتی به‌عنوان بخشی از میراث‌فرهنگی درنظر گرفته شوند. هرچه مواد تشکیل‌دهنده کاغذ بیشتر فرسوده شوند، ترکیبات آلی فرار بیشتری آزاد می‌شود. ازسوی‌دیگر، ترکیب کاغذ، قدمت کتاب و شرایط نگهداری آن نیز بر نوع رایحه تأثیر می‌گذارد؛ به‌همین‌دلیل کتاب‌های مختلف می‌توانند بوهای متفاوتی داشته باشند. بمبیبره و استرلیچ برای طبقه‌بندی این تفاوت‌ها، «چرخ بوی کتاب‌های تاریخی» را طراحی کردند؛ نموداری که رایحه‌های مختلف کتاب‌ها را دسته‌بندی و هر توصیف بویایی را به ترکیبات شیمیایی احتمالی مرتبط می‌کند. کتابداران و کارشناسان حفاظت از آثار نیز گاهی می‌توانند تنها با استشمام بوی یک کتاب، اطلاعاتی درباره وضعیت آن به‌دست آورند؛ حتی بدون‌آنکه کتاب را کاملاً باز کنند. مثلاً رایحه‌ای شبیه شکلات یا قهوه می‌تواند ناشی از تجزیه برخی ترکیبات موجود در کاغذ باشد، درحالی‌که بوهای دیگر ممکن است نشانه وجود کپک، رطوبت یا آسیب‌های ناشی از فرسایش طولانی‌مدت مواد باشند. البته هر بوی کتابی خوشایند نیست. آسیب ناشی از آب، برای‌مثال: معمولاً بویی نمناک یا کپک‌زده ایجاد می‌کند و می‌تواند نشانه آسیب‌دیدگی کاغذ باشد. به‌گفته هیلاری مورگان، متخصص حفاظت از مجموعه‌های کتابخانه‌ای در دانشگاه کلرادو بولدر، برای ازبین‌بردن برخی بوهای ماندگار می‌توان از روش‌های خانگی استفاده کرد. او پیشنهاد می‌کند کتاب درون یک محفظه کوچک قرار گیرد و این محفظه داخل یک ظرف بزرگ‌تر و دربسته، در کنار ماده جاذب بو، گذاشته شود. بااین‌حال، ماده جاذب نباید مستقیماً با کتاب تماس داشته باشد و این‌روش نیز نباید برای کتاب‌هایی که متعلق به مجموعه کتابخانه هستند، بدون نظر متخصص انجام شود؛ بنابراین، دفعه بعد که پیش از خواندن کتاب، ناخودآگاه صفحات آن‌را به بینی خود نزدیک کردید، بدانید که این رفتار صرفاً یک عادت عجیب نیست؛ شما درواقع درحال‌تجربه ترکیبی از شیمی کاغذ، حافظه و ردپای تاریخ هستید.