بررسی ابعاد روان‌شناختی گرایش کودکان‌ونوجوانان به بازی‌های رایانه‌ای
درمانگر کودک‌ونوجوان و رابطه والد-فرزند، با تشریح ابعاد روان‌شناختی گرایش کودکان‌ونوجوانان به بازی رایانه‌ای و آنلاین، نسبت به پیامدهای استفاده افراطی از این بازی‌ها بر سلامت روان، خواب، تحصیل و روابط اجتماعی نسل جدید هشدار داد و تأکید کرد: مسئله اصلی صرفاً تعداد ساعت‌های بازی نیست؛ بلکه زمانی است که این سرگرمی به‌بهای خواب، تحصیل، تحرک و ارتباط عاطفی کودک با خانواده تمام می‌شود. به‌گزارش برنا؛ مریم ناطقی (روان‌شناس) جذابیت این بازی‌ها را ازمنظر نیاز روان‌شناختی این گروه سنی قابل‌بررسی دانست و اظهار کرد: بازی‌های رایانه‌ای صرفاً ابزار سرگرمی نیستند؛ بلکه می‌توانند چند نیاز اساسی روان‌شناختی کودکان‌ونوجوانان را هم‌زمان تأمین کنند؛ مانند موفقیت، دیده‌شدن، استقلال، هیجان و تعلق اجتماعی.
«در بسیاری بازی‌ها، کودک با عبور از هر مرحله، کسب امتیاز یا شکست‌دادن رقیب، احساس پیروزی و توانمندی را تجربه می‌کند؛ درحالی‌که در زندگی واقعی، رسیدن به موفقیت معمولاً به زمان، تلاش و تحمل ناکامی نیاز دارد؛ اما بازی‌ها با ارائه پاداش‌های سریع و بازخوردهای مداوم، انگیزه ادامه فعالیت را در فرد افزایش می‌دهند». این روان‌شناس سلامت با ذکر این‌نکات افزود: ازسویی، بازی‌های آنلاین امکان عضویت در گروه، تعامل با دوستان و تجربه همکاری را برای کاربران فراهم می‌کنند. نوجوان ممکن است در محیط بازی احساس پذیرفته‌شدن و ارزشمندی بیشتری داشته باشد؛ به‌ویژه اگر در محیط خانواده یا مدرسه چنین احساسی را تجربه نکند. وی یکی‌دیگر از دلایل گرایش برخی بچه‌ها به بازی‌های آنلاین را استفاده ازاین‌فضا به‌عنوان راهی برای فرار از مشکلات و فشارهای روانی دانست و افزود: برخی کودکان‌ونوجوانان برای فاصله‌گرفتن از اضطراب، تنهایی، تعارضات خانوادگی یا ناکامی‌های تحصیلی به بازی پناه می‌برند؛ بنابراین دربعضی‌موارد، وابستگی به بازی تنها یک مسئله مربوط به سرگرمی نیست، بلکه می‌تواند نشانه‌ای از وجود یک نیاز روان‌شناختی برآورده‌نشده باشد. این متخصص روان‌شناسی سلامت درادامه بااشاره‌به امکان تبدیل وابستگی به بازی‌های رایانه‌ای به یک اختلال روان‌شناختی بیان کرد: در شرایط مشخص، وابستگی به بازی می‌تواند در قالب اختلال بازی یا Gaming Disorder شناخته شود، که سازمان جهانی بهداشت نیز آن‌را در طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها به‌رسمیت شناخته است. وی باتأکیدبر ضرورت تفکیک علاقه زیاد به بازی از استفاده افراطی و اختلال بازی گفت: هر کودکی که ساعت‌های زیادی را صرف بازی می‌کند، لزوماً دچار اعتیاد نیست و برای تشخیص این اختلال باید مجموعه‌ای از معیارهای مشخص موردبررسی قرار گیرد. ناطقی سه معیار اصلی شناسایی اختلال بازی را تشریح کرد و افزود: نخستین معیار، ناتوانی در کنترل رفتار بازی‌کردن است؛ به‌این‌معناکه فرد نمی‌تواند زمان یا میزان بازی خود را مدیریت کند. دومین معیار، اولویت یافتن بازی نسبت به سایر فعالیت‌های مهم مانند تحصیل، خواب و روابط خانوادگی است. سومین معیار ادامه بازی با وجود آگاهی از پیامدهای منفی آن است. این درمانگر اشتغال ذهنی دائمی با بازی، ناتوانی در متوقف‌کردن آن، عصبانیت شدید هنگام محدودشدن دسترسی به بازی، دروغ‌گفتن درباره مدت‌زمان بازی، کاهش علاقه به فعالیت‌های قبلی، افت تحصیلی و اختلال خواب را از جمله نشانه‌های هشداردهنده برشمرد. وی تأکید کرد: برای تشخیص اختلال بازی، صرف مشاهده این نشانه‌ها کافی نیست، بلکه باید میزان آسیب واردشده به عملکرد روزمره فرد بررسی شود. طبق معیارهای سازمان جهانی بهداشت، این الگو معمولاً باید دست‌کم ۱۲ماه ادامه داشته باشد؛ هرچند در موارد شدید، ممکن است تشخیص زودتر نیز مطرح شود. ناطقی بااشاره‌به پیامدهای احتمالی استفاده کنترل‌نشده از بازی‌های رایانه‌ای بر وضعیت تحصیلی، اجتماعی و روانی بچه‌ها اظهار کرد: استفاده افراطی از بازی‌های آنلاین می‌تواند با افت تحصیلی، انزوا، پرخاشگری و اختلال خواب همراه باشد؛ البته باید توجه داشت که رابطه میان این مشکلات و بازی همیشه یک‌طرفه نیست. وی درتشریح ارتباط بازی‌های آنلاین با عملکرد تحصیلی افزود: بازی طولانی‌مدت ممکن است زمان اختصاص‌یافته به مطالعه و انجام تکالیف را کاهش و تمرکز کودک را تحت‌تأثیر قرار دهد. ازسویی، نوجوانی که با شکست تحصیلی یا اضطراب روبه‌روست، ممکن است برای فرار از این احساسات به بازی پناه ببرد. درچنین‌شرایطی، یک چرخه معیوب شکل می‌گیرد که در آن مشکلات تحصیلی و استفاده افراطی از بازی، یکدیگر را تشدید می‌کنند. این متخصص روان‌شناسی سلامت درباره ارتباط بازی‌های رایانه‌ای با پرخاشگری نیز تصریح کرد: دراین‌زمینه باید بااحتیاط قضاوت کرد. برخی پژوهش‌ها ارتباط میان مواجهه با محتوای خشونت‌آمیز بازی‌ها و افزایش برخی رفتارهای پرخاشگرانه را گزارش کرده‌اند، اما نمی‌توان نتیجه گرفت که هر کودکی که به بازی‌های جنگی علاقه دارد، در دنیای واقعی نیز رفتار خشونت‌آمیز خواهد داشت. وی ادامه داد: ویژگی‌های شخصیتی، محیط خانوادگی، شرایط روانی کودک‌ونوجوان و همچنین نوع بازی، همگی در بررسی این‌موضوع اهمیت دارند و نمی‌توان تأثیر یک عامل را بدون‌درنظرگرفتن سایر شرایط به‌صورت قطعی ارزیابی کرد. وی اختلال خواب را یکی‌دیگر از پیامدهای مهم استفاده افراطی از بازی‌های آنلاین دانست و گفت: هیجان ناشی از بازی، تمایل به ادامه مسابقه، نگرانی از عقب‌ماندن از گروه دوستان و استفاده از صفحه‌نمایش در ساعات پایانی شب می‌توانند زمان خواب را به‌تعویق بیندازند. وی افزود: کم‌خوابی نیز به‌نوبه‌خود باعث تحریک‌پذیری، کاهش تمرکز، خستگی و افت عملکرد تحصیلی می‌شود؛ بنابراین مسئله اصلی صرفاً انجام بازی نیست، بلکه زمانی است که بازی به‌بهای خواب، تحصیل، تحرک و سلامت روان کودک تمام می‌شود. این درمانگر بااشاره‌به تأثیر احتمالی بازی‌های آنلاین بر روابط اجتماعی و عاطفی کودکان‌ونوجوانان اظهار کرد: دربرخی‌موارد، بازی‌های آنلاین به‌تدریج جای روابط واقعی، فعالیت‌های اجتماعی و ارتباط عاطفی با خانواده را می‌گیرند و این‌موضوع یکی از نگرانی‌های جدی در حوزه سلامت روان نسل جدید است. وی باتأکیدبر اهمیت تعاملات واقعی در رشد سالم کودکان افزود: کودکان برای رشد مناسب به ارتباط چهره‌به‌چهره، بازی گروهی، تجربه اختلاف‌نظر، حل تعارض و تعامل عاطفی با دیگران نیاز دارند. این مهارت‌ها صرفاً ازطریق ارتباط مجازی به‌طورکامل شکل نمی‌گیرند. ناطقی توضیح داد: کودک در روابط واقعی یاد می‌گیرد چگونه احساسات دیگران را تشخیص دهد، در برابر ناکامی چه واکنشی نشان دهد، اختلاف‌نظرها را مدیریت کند و مسئولیت رفتارهای خود را بپذیرد؛ اما اگر بخش عمده زمان آزاد کودک به بازی آنلاین اختصاص پیدا کند، فرصت تجربه و تمرین این مهارت‌ها کاهش می‌یابد. وی ادامه داد: به‌تدریج ممکن است محیط مجازی برای کودک جذاب‌تر از روابط واقعی شود؛ زیرا در بازی با پاداش فوری، هیجان مستمر و ارتباطات قابل پیش‌بینی‌تری مواجه است. این متخصص باتأکیدبراینکه نباید تمام روابط آنلاین را آسیب‌زا تلقی کرد، گفت: بازی‌های گروهی می‌توانند زمینه دوستی و همکاری را فراهم کنند. مسئله زمانی ایجاد می‌شود که ارتباطات مجازی جایگزین روابط واقعی شوند، نه‌اینکه درکنارآن‌ها قرار بگیرند. وی گفت: خانواده‌ها باید مراقب باشند فناوری به‌جای تقویت ارتباطات انسانی، به عاملی برای فاصله‌گرفتن اعضای خانواده از یکدیگر تبدیل نشود. متخصص روان‌شناسی سلامت درپاسخ‌به موضوع آغاز استفاده کودکان از بازی‌های رایانه‌ای در سنین بسیارپایین به‌ویژه دوسالگی، گفت: ازمنظر روان‌شناسی رشد، شروع بازی‌های رایانه‌ای به‌عنوان یک سرگرمی منظم در دوسالگی توصیه نمی‌شود؛ زیرا مغز کودک دراین‌سن در مرحله بسیار حساسی از رشد قرار دارد و یادگیری او عمدتاً ازطریق حرکت، لمس اشیا، بازی واقعی، تقلید، گفت‌وگو و تعامل مستقیم با والدین اتفاق می‌افتد. وی افزود: کودک دراین‌دوره باید فرصت داشته باشد محیط اطراف خود را کشف کند، با اشیای واقعی بازی کند، بدود، حرکت کند، سؤال بپرسد و ازطریق ارتباط با مراقبان خود، زبان و مهارت اجتماعی را بیاموزد. وی با هشدار نسبت به اختصاص بخش قابل‌توجه از زمان کودک به صفحه‌نمایش ادامه داد: اگر صفحه‌نمایش بخش زیادی از زمان کودک را اشغال کند، ممکن است فرصت تجربه این فعالیت‌های ضروری برای رشد کاهش پیدا کند. همچنین استفاده مکرر از تلفن‌همراه برای آرام‌کردن کودک می‌تواند به‌تدریج باعث شود او برای مدیریت بی‌حوصلگی یا ناراحتی خود بیش‌ازحد به ابزارهای دیجیتال وابسته شود. این درمانگر بااشاره‌به توصیه‌های سازمان جهانی بهداشت و آکادمی اطفال آمریکا درزمینه استفاده کودکان از صفحه‌نمایش گفت: براساس این توصیه‌ها، برای کودکان زیردوسال باید استفاده از صفحه‌نمایش به‌طورجدی محدود شود و تماس تصویری تعاملی با اعضای خانواده از استثناهای قابل‌توجه است. در سنین دو تا پنج‌سال نیز مجموع زمان استفاده از صفحه‌نمایش بهتر است از یک‌ساعت در روز فراتر نرود و کمتربودن آن مطلوب است. وی تأکید کرد: هرچه سن کودک پایین‌تر باشد، ضرورت همراهی والدین و اولویت‌دادن به بازی‌های واقعی بیشتر خواهد بود. ناطقی باتأکیدبر ضرورت پرهیز از نگاه کاملاً منفی به فناوری و بازی‌های رایانه‌ای بیان کرد: بازی‌های رایانه‌ای درصورت انتخاب درست و استفاده متناسب با سن می‌توانند فوایدی برای یادگیری و رشد مهارت‌های کودکان داشته باشند و نباید نگاه ما به فناوری صرفاً سلبی باشد. وی درتشریح ظرفیت‌های آموزشی بازی‌های دیجیتال گفت: برخی بازی‌های آموزشی و راهبردی می‌توانند به تقویت مهارت حل مسئله، توجه، حافظه کاری، تفکر منطقی و تصمیم‌گیری کمک کنند. همچنین بازی‌های گروهی ممکن است مهارت‌هایی مانند همکاری، برنامه‌ریزی و هماهنگی با دیگران را تقویت کنند. متخصص روان‌شناسی سلامت افزود: بازی‌هایی که امکان ساختن، طراحی‌کردن و خلق محیط‌های جدید را فراهم می‌کنند نیز می‌توانند زمینه‌ای برای پرورش خلاقیت و تفکر فضایی کودکان باشند. ناطقی با تفکیک بازی‌های آموزشی هدفمند از بازی‌های مبتنی‌بر تحریک مداوم هیجان و پاداش اظهار کرد: باید میان بازی‌هایی که با هدف یادگیری و تقویت مهارت‌ها طراحی شده‌اند و بازی‌هایی که صرفاً با تحریک مداوم هیجان و ارائه پاداش، کاربر را به ادامه‌دادن ترغیب می‌کنند، تفاوت قائل شد. وی برای تشخیص مرز استفاده مفید و آسیب‌زا از بازی‌های رایانه‌ای، چند معیار را مطرح کرد و گفت: والدین باید بررسی کنند که آیا کودک می‌تواند به‌راحتی بازی را متوقف کند، آیا خواب و تحصیل او مختل نشده، آیا همچنان با خانواده و دوستان ارتباط دارد و آیا فعالیت بدنی و سرگرمی‌های متنوع در برنامه روزانه‌اش وجود دارد یا خیر. وی گفت: اگر این نیازها همچنان تأمین شوند، بازی می‌تواند بخشی از تجربه یادگیری و سرگرمی کودک باشد؛ اما اگر جایگزین سایر نیازهای اساسی رشد شود، باید در شیوه استفاده از آن بازنگری کرد. وی خاطرنشان کرد: مسئله اصلی فقط تعداد ساعت‌های بازی نیست، بلکه تأثیری است که این فعالیت بر کیفیت زندگی و روند رشد کودک می‌گذارد. ناطقی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به یکی از موقعیت‌های چالش‌برانگیز میان والدین و نوجوانان، یعنی امتناع نوجوان از ترک بازی آنلاین، اشاره کرد و گفت: وقتی نوجوان به والدین خود می‌گوید «وسط بازی آنلاین هستم و نمی‌توانم بیرون بیایم»، باید این جمله را جدی گرفت؛ زیرا ممکن است نشان‌دهنده نوعی وابستگی به ساختار بازی‌های آنلاین باشد. وی توضیح داد: در برخی بازی‌ها، نوجوان عضو یک تیم است و تصور می‌کند اگر بازی را ترک کند، دوستانش را تنها گذاشته یا فرصت موفقیت گروه را از بین برده است. همین احساس مسئولیت نسبت به گروه مجازی می‌تواند توقف بازی را برای او دشوار کند. این متخصص باتأکیدبراینکه برخورد پرخاشگرانه، تهدید یا خاموش‌کردن ناگهانی دستگاه معمولاً راهکار مناسبی نیست، افزود: چنین برخوردهایی حتی ممکن است تعارض میان والدین و نوجوان را تشدید کند. وی پیشنهاد کرد: والدین ابتدا احساس نوجوان را درک و درعین‌حال مرزهای مشخصی برای استفاده از بازی تعیین کنند. مثلاً به او بگویند: «می‌دانم وسط بازی گروهی هستی و نمی‌خواهی تیمت را تنها بگذاری اما زمان بازی باید مشخص باشد. این مسابقه را تمام کن و بعدازآن بازی را متوقف کن!» وی باتأکیدبر اهمیت پایبندی به محدودیت‌های زمانی اظهار کرد: پایان بازی نباید هربار به شروع یک مسابقه جدید موکول شود. نوجوان باید یاد بگیرد مسئولیت برنامه روزانه، خواب، تحصیل و تعهدات خانوادگی خود را بپذیرد. این درمانگر کودک‌ونوجوان ادامه داد: بهتر است قوانین استفاده از بازی ازقبل و با مشارکت خود نوجوان تعیین شوند، نه‌اینکه والدین صرفاً در لحظه‌ای که از بازی‌کردن فرزندشان ناراحت می‌شوند، محدودیت‌هایی را ناگهانی اعمال کنند. اگر نوجوان مداوم قادر به متوقف‌کردن بازی نیست، واکنش‌های هیجانی شدیدی نشان می‌دهد یا با وجود آسیب به تحصیل، خواب و روابط خانوادگی همچنان به بازی ادامه می‌دهد، لازم است وضعیت او ازنظر احتمال ابتلا به اختلال بازی توسط متخصص روان‌شناسی کودک‌ونوجوان بررسی شود. این متخصص روان‌شناسی سلامت بابیان‌اینکه نمی‌توان یک سن قطعی و یکسان برای شروع بازی‌های رایانه‌ای در تمام کودکان تعیین کرد، اظهار کرد: در سنین پایین باید احتیاط بیشتری به‌خرج داد و بهتر است بازی‌های دیجیتال تا پیش از دوسالگی به‌عنوان سرگرمی معمول وارد برنامه کودک نشوند. وی افزود: در سنین دو تا پنج‌سال نیز درصورت استفاده از محتوای دیجیتال، این استفاده باید محدود، باکیفیت و همراه با والدین باشد. در سنین مدرسه می‌توان به‌تدریج بازی‌های متناسب با سن را معرفی کرد، اما این آشنایی باید همراه با آموزش و نظارت باشد. ناطقی بااشاره‌به تفاوت نیازهای کودکان‌ونوجوانان در مدیریت استفاده از فناوری گفت: در دوران نوجوانی، به‌جای کنترل صرف، باید بر آموزش مسئولیت‌پذیری و مهارت خودتنظیمی تمرکز کرد تا نوجوان بتواند به‌تدریج زمان و نحوه استفاده از بازی‌ها را مدیریت کند. این درمانگر کودک‌ونوجوان درادامه مجموعه‌ای از توصیه‌های کاربردی را برای خانواده‌ها مطرح کرد و گفت: نخستین اقدام، تعیین زمان مشخص برای بازی است؛ به‌گونه‌ای‌که این فعالیت به ساعات خواب و انجام تکالیف لطمه نزند. وی بررسی محتوای بازی‌ها و رده‌بندی سنی آن‌ها را دومین ضرورت دانست و افزود: والدین باید پیش از فراهم‌کردن امکان استفاده از بازی، محتوای آن‌را بررسی کنند و از تناسب آن با سن و شرایط روانی فرزندشان اطمینان داشته باشند. ناطقی مدیریت ارتباطات آنلاین را از دیگر وظایف خانواده‌ها برشمرد و تصریح کرد: دسترسی کودکان به گفت‌وگوی آزاد با افراد ناشناس و ارتباطات نامطمئن در بازی‌های آنلاین باید مدیریت شود تا زمینه بروز مشکلات احتمالی در فضای مجازی کاهش یابد. وی همچنین توصیه کرد: استفاده از تلفن‌همراه و کنسول بازی در اتاق‌خواب و هنگام صرف غذا محدود شود و والدین برای فعالیت بدنی، بازی آزاد، مطالعه و ارتباط حضوری کودک با دوستان و اعضای خانواده برنامه مشخصی درنظر بگیرند. این متخصص درادامه باتأکیدبر نقش الگویی والدین در مدیریت استفاده از فناوری خاطرنشان کرد: خود والدین نیز باید الگوی مناسبی در استفاده از تلفن‌همراه باشند؛ زیرا نمی‌توان از کودکی انتظار داشت استفاده از فناوری را مدیریت کند، درحالی‌که بزرگ‌سالان خانواده دائماً درگیر صفحه‌نمایش هستند. ناطقی باتأکیدبر ضرورت اتخاذ رویکردی متعادل درمواجهه‌با بازی‌های رایانه‌ای گفت: نباید با فناوری و بازی‌های رایانه‌ای وارد جنگ شویم، بلکه باید به کودکان‌ونوجوانان یاد بدهیم چگونه از این ابزارها استفاده کنند، بدون‌اینکه اختیار زندگی خود را به آن‌ها بسپارند. وی افزود: کودکی و نوجوانی به تجربه، تحرک، ارتباط عاطفی، دوستی، بازی واقعی و کشف جهان نیاز دارد و هیچ بازی دیجیتالی، هرقدر هم جذاب و پیشرفته باشد، نباید جایگزین این نیازهای اساسی شود. این روان‌شناس تأکید کرد: هدف خانواده‌ها نباید صرفاً حذف بازی‌های رایانه‌ای از زندگی کودکان باشد که باید با شناخت نیازهای روان‌شناختی فرزندان، ایجاد تعادل میان فعالیت‌های دیجیتال و واقعی، تقویت روابط خانوادگی و آموزش مسئولیت‌پذیری، زمینه استفاده سالم و آگاهانه از فناوری را فراهم کنند.