فاشیسم دیجیتال و فاشیستهای مجازی!
قدمت جرم، بهقدمت خود انسان؛ و قدمت جرم رایانهای، بهقدمت رایانه بازمیگردد. بزهکاری رایانهای یا بزهکاری مدرن، بهعنوان یکی از انواع جدید بزهکاری در حقوق ایران و جهان را شاید بتوان بهاعتبار نیاز به یک هوش خلاق و پویا، در ردیف جرائم فسفری که توسط افراد هوشمند رخ میدهد، دانست.
تمامیت جسمانی و معنوی اشخاص همیشه قابلاحترام بوده است و یکی از جرائم علیه شخصیت معنوی افراد، جرم توهین است که بهتازگی نیز ازطریق رایانه در سطح گستردهای ارتکاب مییابد؛ موردی که در قانون جرائم رایانهای التفاتی به آن نشده است. ازاینرو، در بررسی توهین رایانهای، ناگزیر از رجوع به فصل پنجم قانون جرائم رایانهای (مصوب 1388) تحتعنوان هتک حیثیت و نشر اکاذیب خواهیم بود. بهگزارش سمیرا دیباجی (رهاورد نور)؛ بهنظر میرسد مقصود قانونگذار از آوردن حرف «و» بین دو عنوان هتک حیثیت و نشر اکاذیب جداکردن این دو جرم بوده است؛ نه هتک حیثیت ازطریق نشر اکاذیب؛ چراکه هتک حیثیت، مصادیق دیگری نیز دارد؛ ازقبیل: توهین، قذف و افترا؛ بنابراین، قانونگذار در استفاده عمدی از این عنوان در ابتدای فصل پنجم قانون جرائم رایانهای، درصدد تحتپوششقراردادن کلیه مصادیق هتکحرمت بوده است؛ بنابراین، نیازی به نامبردن از مصادیق بیشمار هتکحرمت که یکیازآنها نیز توهین است، احساس نشده است. ازآنجاکه پدیده جرائم رایانهای مرز نمیشناسد. همچنین بهدلیل ویژگیهای خاص جرائم رایانهای (گستردگی، فراوانی، وقوع آسان، تنوع و...)، اهمیت توهین در فضای مجازی بهعنوان جرمی مطلق که در تحقق آن باید اظهار اهانتآمیز ازطریق رایانه صورت گیرد و مخاطب توهین، فردی حقیقی، زنده و معین باشد، نمایان میشود. برایناساس، میتوان طبق ماده 16 قانون جرائم رایانهای، اینعمل را جرم دانسته و مرتکب را در محل وقوع نتیجه، محاکمه و مجازات نمود. رایانه، محصول حیرتانگیز تفکر بشری طی سالیان اخیر است که امروزه بهنحوی شگفتانگیز وارد ساختار زندگی انسانها شده است. ورود این ماشین متفکر به عرصه حیات آدمی، اساس زندگی وی را دگرگون ساخته و معضلات ناشی از زندگی در جوامع انسانی را که نیازمند حفظ و دسترسی به اطلاعات گسترده و نیز تسریع در تبادل این اطلاعات است، با سرعت و دقتی بسیاربالا، مرتفع کرده است. ازسویدیگر، پیوند رایانهها به هم در قالب شبکههای اطلاعرسانی، بر شتاب گردش اطلاعات در جهان افزوده و قابلیت تحصیل اطلاعات را بسیار افزایش داده است. باوجوداین، ازآنجاییکه محیط سایبر، محیطی مخفی، آزاد و نامحدود است، احتیاج به نظم دارد و اگر خلاف این باشد، هر «صفحه» از این محیط میتواند صحنه جرم و آشفتگی بسیار باشد. امروزه مجرمان حیطه سایبر، از رایانه بهعنوان کانونی مخفی، امن و مطمئن درراستای رسیدن به مقاصد شوم خود بهره میگیرند. درحقیقت، حس پوشیده ماندن اعمال ارتکابی و عدمکشف آنهاکه ناشی از عدمنظارت دقیق و مؤثر بر محیط سایبر است و نیز اینموضوع که آثار جرائم ارتکابی دراینمحیط معمولاً باقی نمیماند، به بزهکاران این دنیای خیالی فراغبال میدهد که بهدوراز دیدگان شماتتبار پلیس و مردم، خواستههای شرورانه خود را بهراحتی بهمعرض اجرا بگذارند. از جمله این جرائم، جرم توهین در فضای سایبر است که متأسفانه در هیچیکاز مواد قانون جرائم رایانهای به چنین مبحث مهمی توجهی مبذول نشده است. عدمتوجه به توهین در قانون جرائم رایانهای، این سؤال را به ذهن میرساند که آیا عدم التفات و عدم جرم انکاری، نشاندهنده جلوگیری از تورم کیفری بوده است یا ناشی از مسامحه قانونگذار؟ بههرحال، بهدلیل اهمیت حیثیت و شخصیت معنوی اشخاص و لزوم احترام به شأن افراد و تأکید اصل 22 قانون اساسی براینامر، در این مختصر با کمک قوانین مرتبط، به بحث توهین در فضای مجاری میپردازیم. توهین، ناسزا و بدگویی از دیرباز مذمت شده و موضوع تازهای نیست؛ آنچنانکه افلاطون در کتاب قوانین خود مینویسد: «از میان جرائم دیگر، بدترازهمه، اهانت و دشنام است که بیشتر جوانان از روی گستاخی و بیشرمی مرتکب میشوند. زشتترین اهانتها، دشنامدادن به مقدسات و بدترین دشنام به مقدسات، اهانت به پرستشگاههای عمومی کشور یا پرستشگاههای ناحیهها و بخشها است». توهین، بهمعنای خوارکردن و تحقیر و تخفیف کردن و از مصادیق هتکحرمت است و معنای تهمت، نسبتدادن عملی زشت به کسیکه آنرا مرتکب نشده است، است. دشنام و فحاشی، از جریانهای همیشگی جوامع بوده و ازطریق مطبوعات و رسانههای جمعی، بهخصوص اینترنت، نشانگر فرهنگ منحط یک جامع است. اینعمل ازنظر اسلام پایمالکردن معیارهای اخلاقی بهشمار میرود؛ بهگونهایکه در کتب فقهی آمده است: «مؤمن، با القاب بد با دیگران مقابله نمیکند و به حق کسی تجاوز نمیکند». همینطور پیامبر اکرم(ص) میفرماید: «کسیکه به دوستی از من اهانت کند، گویی به جنگ من کمین کرده است». توهین لفظی را فحش مینامند که هر کلام زشت و رکیک و مستهجن را دربرمیگیرد. توهین فعلی، کارهایی مثل آب دهان بهروی کسی انداختن و هلدادن تحقیرآمیز را دربرمیگیرد. در اصطلاح حقوقی، توهین یا اهانت کاری است که متضمن اسناد و اخبار نبوده و بهشکلی اشکال در حیثیت متضرر از جرم نوعی وهن وارد کند. توهین غالباً با الفاظ فحش و تحقیر محقق میشود و اشاره یا عمل موهن، قائممقام همین الفاظ میباشند. اهمیت توهین در فضای مجازی، از آنجا ناشی میشود که زمان انتشار یک مطلب اهانتآمیز در سراسر شبکه دریکلحظه بسیارکوتاه بیش از چند کشور و بهعبارتی چندمیلیون پایگاه درگیر میشوند. اخیراً نیز درخصوص توهین به مقدسات دینی و ترویج فساد و فحشا، پایگاههای اینترنتی جدیدی توسط معاندان و مخالفان داخلی و خارجی و یا افراد ناآگاه و منحرف بهشدت رایج شده است. ازآنجاییکه در توهین، خشونت در گفتار شرط نیست، پس لزوماً توهین، شفاهی نیست. ازاینرو، توهین کتبی نیز جرم است و لزومی ندارد توهین یا الفاظ اهانتآمیز حتماً روی تکهای کاغذ ملموس نوشته شوند یا روی دیوار، زمین یا داخل محتویات روزنامهها و نشریات آورده شوند؛ بلکه توهین بهصورت مطالب مندرج در اینترنت نیز توهین کتبی است؛ بهعبارتدیگر، توهین در فضای مجازی اگر بهصورت نوشته عرضه شود، توهین لفظی ـ کتبی است. ازسویدیگر، حضوریبودن در توهین شرط نیست. توهین میتواند در غیاب شخص مورد توهین، ولی در حضور دیگران صورت پذیرد. پس توهین اینترنتی نیز میتواند در حضور شخص، درصورتیکه فرد مقابل نمایشگر رایانه قرار داشته باشد و مطلب اهانتآمیز را در همانلحظه مشاهده کند. یا در غیاب شخص و در حضور دیگران ارتکاب یابد؛ زیرا اینترنت بیحدومرز است و درآنواحد جمعیت کثیری به آن دسترسی دارند. از دیدگاه جرمشناختی، توهین در فضای مجازی قابلقیاس با توهین سنتی نیست؛ زیرا در توهین سنتی ممکن است فرد درمقابل عدهای محدود مورد اهانت واقع شود؛ اما آسیب ناشی از توهین رایانهای بهمراتب بیشتر از توهین سنتی است. شاید بتوان در توهین سنتی اعاده حیثیت نمود؛ اما در توهین مدرن که وسعتی به کل دنیا دارد، اعاده حیثیت بسیارمشکل و غالباً غیرممکن است و بههمینجهت، نیاز به شدت عمل بیشتری دارد. اگرچه جنبههای خشن توهین سایبری نسبت به مواردی چون: قتل، ضربوجرح و تجاوز کمتر نمایان است اما درست بههماناندازه واقعی است و گاه نتایج وخیمتر درپی دارد و هزینهای سنگینتر را بر جامعه تحمیل میکند؛ بنابراین، علاوهبر الفاظ، هرگونه عکس، کاریکاتور، فیلم، صوت یا تصویر که عرفاً توهین تلقی شود، موجب هتک حیثیت خواهد بود. علاوهبر موارد مذکور، جز در موارد تصریحشده در قانون مثل ماده 517 قانون مجازات اسلامی، در حضور شخص مورد توهین، علنی بودن ضرورتی ندارد. بااینحال، توهین سایبری، یک توهین علنی است؛ زیرا هیچ فضایی علنیتر از فضای مجازی نیست. در توهین سایبری، خواه فرد مورد اهانت حضور داشته باشد و خواه حضور نداشته باشد، توهین علنی است. از دیگر موارد اهمیت توهین رایانهای، اینموضوع است که امروزه شبکه اینترنت که هدفش اطلاعرسانی است، در دایره مطبوعات و زیرمجموعه جراید است. اگر مواد قانونی موجود شامل جراید و روزنامهها باشد، شبکه اینترنت نیز میتواند در دسته جراید قرار گیرد و مشمول احکام آن گردد. پس توهین اینترنتی، جرم و قابل مجازات است. رایانه بهدلیل غلبه بر محدودیت مکان فیزیکی و هم بهدلیل ویژگیهای فرامکانی بودن، ارائه یک تعریف مشخص از جرم رایانهای را با سختی مواجه کرده است؛ اما در یک تعریف کلی میتوان گفت: جرم رایانهای توصیف فعالیتهای تبهکارانهای است که در آنها رایانهها و شبکههای ارتباطی، بخش لازمی برای جرموجنایت است. در این جرائم، حضور ابزار فناوری اطلاعات بهعنوان عامل اصلی برای ارتکاب جرم، کاملاً ملموس است. فضای سایبر، گسترده و وسیع مؤثر است که در کلیه فعالیتهای بشر روبهرشد میتازد؛ بهطوریکه گاهیاوقات انسان را به بعد غیرمادی جهان نزدیکتر میکند؛ فضایی کاملاً متفاوت از آنچه تاکنون درگیر آن بودهایم و چناناستکه گاهی یک انسان بتواند میلیونها انسان دیگر را در عرض مدت بسیارکوتاهی غافلگیر نماید و سرنوشت آنها را از مسیری به مسیر دیگر سوق دهد. اینترنت همهجا واسطهها را حذف میکند؛ بنابراین، گاهی برندهتر از شمشیر عمل میکند و بهعنوان وسیلهای در ارتکاب جرائمی چون هتکحرمت مورداستفاده قرار میگیرد؛ اما بااینحال، هیچکس بومی فضای سایبر نیست. همه ما مهاجری هستیم، شبکه را اشغال میکنیم و ظاهر اینترنت را تغییر میدهیم. گستره جرائم رایانهای، بسیار وسیع است. درحقیقت، فضای سایبر همانند فضای واقعی جهان خارجی شاهد بروز انواع جرائم و جنایات است؛ بهگونهایکه آنچه در جهان واقعی رخ میدهد، در جهان مجازی اینترنت و شبکههای اطلاعرسانی نیز امکان وقوع دارد. بااینتفاوتکه بهمدد فناوریهای پیشرفته جهان مجازی، ارتکاب جرم و بزهکاری تسهیل شده و همگان امکان ارتکاب آنرا خواهند داشت. مضافاً اینکه بهعلت تعداد زیاد کاربرها امکان ردگیری و دستگیری مجرمان خیلیکمتر از تعقیب مجرمان در جهان واقعی است. براینمبنا؛ میتوان ویژگیهای خاص جرائم رایانهای را چنین برشمرد: گستردگی، فراوانی، فرامرزی بودن، وقوع سهل و آسان، تنوع، جذابیت، زائدالوصف، ابهام حقوقی. توهین رایانهای، نوع جدیدی از جرم توهین سنتی است که در آن وسیله ارتکاب رایانه است. جرم توهین رایانهای، بهمعنای نسبتدادن هر امر وهنآور اعم از دروغ یا راست بهوسیله رایانه یا انجام فعلی که درنظر عرف و عادت موجب کسرشأن و یا باعث تخفیف و پست شدن فرد گردد. میتوان هتکحرمت را نتیجه حاصل از توهین رایانهای دانست.