نگره
موسیقی مقامی؛ صدای زنده هویت کویر
یک پژوهشگر موسیقی مقامی، این هنر را پلی میان زمین و آسمان و ابزاری حیاتی برای حفظ هویت مردمان مناطق کویری خواند و گفت: موسیقی مقامی خطه خراسان و به‌ویژه شهرستان‌های خواف و تربت‌جام، هویت و زبان مردمان مناطق کویری است. حسن عابدینی بابیان‌اینکه ثبت رسمی جشنواره موسیقی مقامی خواف در تقویم رویدادهای گردشگری، گامی مؤثر برای حفظ این میراث‌فرهنگی به‌شمار می‌رود، اظهار کرد: موسیقی در مناطق کویری هویت این مردمان است. به‌گزارش ایسنا؛ وی اظهار کرد: موسیقی مقامی خواف، تربت‌جام، تایباد و مناطق هم‌جوار، هنری ریشه‌دار است که صدای گویای مردمان این دیار در بیان شادی‌ها، اندوه‌ها و تجارب تاریخی آنان به‌شمار می‌رود. وی با تشریح ویژگی‌های این هنر، افزود: موسیقی مقامی این‌مناطق را نباید صرفاً مجموعه‌ای از نغمه‌ها تلقی کرد؛ این هنر، میراثی زنده از زیست‌بوم کویری و مرزی است. مقام‌های سماعی که دراین‌منطقه اجرا می‌شود، ساختارهای صوتی صرف نیستند، بلکه حالتی روحانی دارند که هدف آن ایجاد ارتباطی عمیق میان نوازنده، شنونده و مفاهیم متعالی است. وی بااشاره‌به اهمیت بداهه‌نوازی دراین‌مکتب، بیان کرد: نوازندگان این‌منطقه باتکیه‌بر ذوق شخصی و فواصل موسیقایی که به‌صورت سینه‌به‌سینه منتقل شده، احساساتی همچون عشق عرفانی، هجران و دل‌تنگی را بیان می‌کنند. این پژوهشگر موسیقی تأکید کرد: برگزاری جشنواره‌های مختلف با حضور پیشکسوتان و جوانان، فرصتی است تا این هنر از سطح محلی به یک محصول فرهنگی فاخر در سطح ملی و بین‌المللی ارتقا یابد. این‌روند به ایجاد جریانی پویا در حوزه فرهنگ کمک می‌کند و بستری برای انتقال مفاهیم فرهنگی به نسل‌های آینده فراهم می‌سازد. وی بااشاره‌به نقش سازهای اصلی دراین‌منطقه، دوتار را نماد اصلی موسیقی مقامی خراسان دانست و گفت: صدای این ساز ترکیبی از صلابت کویر و لطافت احساسات انسانی است. نوازندگان این ساز معتقدند دوتار روایتگر نبردهای تاریخی، پهلوانی‌ها، زندگی کوچ‌نشینان و عشق‌های کهن است. درواقع دوتار به‌عنوان ابزاری برای روایت تاریخ شفاهی عمل می‌کند که بسیاری از ناگفته‌های اجتماعی را در دل خود دارد. وی به نقش ساز دف در موسیقی مقامی اشاره کرد و افزود: ضرب‌آهنگ‌های دف همانند ضربان قلب، به پیکره این موسیقی حیات می‌بخشد. هم‌نشینی دوتار به‌عنوان نماد تفکر و تعمق و دف به‌عنوان نماد هیجان و حیات، توازنی ظریف ایجاد می‌کند که ریشه در مراسم آیینی، عروسی‌ها و گردهمایی‌های مذهبی منطقه دارد. وی خاطرنشان کرد: این سازها در جشنواره‌های فرهنگی به‌عنوان نمادهایی از انسجام و یکپارچگی جامعه معرفی می‌شوند و می‌توانند پیوند میان اقشار مختلف جامعه را تقویت کنند. وی درتشریح جایگاه ویژه خواف در جغرافیای موسیقی مقامی ایران، تصریح کرد: خطه خواف یکی از غنی‌ترین حوزه‌های موسیقی مقامی و دستگاهی ایران به‌شمار می‌رود که به‌دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و فرهنگی، عناصر موسیقایی اقوام مختلف را در خود تلفیق کرده است. این پژوهشگر موسیقی بیان کرد: این‌شهرستان به‌واسطه بسترهای طبیعی، آداب‌ورسوم محلی و وجود مکاتب غنی انتقال سینه‌به‌سینه، از مهم‌ترین مراکز تعلیم و ترویج این هنر در خراسان‌رضوی است. وی ادامه داد: تنوع مقام‌ها در خواف به‌حدی است که این‌منطقه در مطالعات موسیقی‌شناسی به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم موسیقی مقامی ایران شناخته می‌شود. مقام‌های خوافی ریشه در هم‌سرایی‌های محلی، مجالس جشن و عروسی، مراسم آیینی، تعزیه‌خوانی و دسته‌های عزاداری دارند. عابدینی بیان کرد: همین تکثر کاربردی باعث شده است این مکتب موسیقی طی قرن‌ها، اصالت خود را در برابر تحولات اجتماعی و فرهنگی حفظ کند. این پژوهشگر موسیقی بااشاره‌به نقش بی‌بدیل استاد عثمان محمدپرست، وی را نه‌تنها یک نوازنده؛ بلکه یک مکتب دانست که نغمه‌های اصیل کویر را به جهانیان معرفی کرد. استاد محمدپرست همواره بر دورماندن موسیقی مقامی از آلودگی‌های تجاری و حفظ اصالت آن پافشاری می‌کرد. وی افزود: ثبت جشنواره موسیقی خواف در تقویم گردشگری کشور، درواقع پاسداشتی برای تلاش‌های زنده‌یاد استاد عثمان محمدپرست که در ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ درگذشت است. این‌اقدام کمک می‌کند تا نسل جدید نوازندگان، راه او را با درک عمیق از فلسفه این هنر ادامه دهند. عابدینی بیان کرد: برای شناخت ابعاد ناشناخته این هنر کهن، نیاز است تحلیل‌های علمی و حضور پژوهشگران دراین‌جشنواره‌ها پررنگ‌تر شود. استاد محمدپرست تنها یک هنرمند نبود، بلکه یک مروج اخلاق و انسانیت ازطریق موسیقی بود و تداوم مسیر او نیازمند رویکردی مسئولانه است. وی بیان کرد: ثبت این جشنواره در تقویم گردشگری کشور، نگاهی راهبردی به توسعه پایدار شهرستان خواف است. موسیقی مقامی به‌عنوان یک هنر زنده و ابزاری قدرتمند برای جذب گردشگر شناخته می‌شود که باعث می‌شود بازدیدکنندگان تجربه‌ای بی‌نظیر از زیست‌بوم، پوشش، گویش و تفکر مردمان این‌منطقه کسب کنند. عابدینی افزود: این‌رویداد می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد و تقویت اقامتگاه‌های بوم‌گردی شود تا گردشگران نوای دوتار را در بافت تاریخی شهر بشنوند. این پیوند میان گردشگری و میراث ناملموس، راهکاری عملی برای ایجاد درآمد ازطریق هویت فرهنگی، بدون آسیب‌رساندن به اصالت آن است. وی درپاسخ‌به‌اینکه آیا موسیقی می‌تواند در جذب گردشگر تأثیر داشته باشد یا نه گفت: وقتی موسیقی به جاذبه گردشگری تبدیل می‌شود، مردم محلی برای حفظ این میراث انگیزه بیشتری پیدا می‌کنند و این باعث می‌شود چرخه اقتصاد فرهنگ در منطقه فعال‌تر شود. وی باتأکیدبراینکه ثبت این جشنواره، آغاز راه است، تصریح کرد: حفظ میراث‌فرهنگی نیازمند حمایت‌های اداری، آموزشی و پژوهشی است. یکی از چالش‌های اصلی دراین‌حوزه، انتقال درست دانش و مهارت به نسل جدید است. بدون آموزش استاندارد، خطر ازبین‌رفتن ریزه‌کاری‌های مقام‌های اصیل وجود دارد. عابدینی افزود: لازم است برای جوانان و نوجوانان علاقه‌مند، دوره‌های آموزشی با حضور اساتید برجسته برگزار شود تا این میراث از همان سنین پایین در ذهن و روح آن‌ها نهادینه گردد. همچنین، حمایت از پیشکسوتان موسیقی مقامی باید در اولویت برنامه‌های مسئولان فرهنگی قرار گیرد، چراکه آن‌ها گنجینه‌های زنده این هنر هستند. این پژوهشگر خاطرنشان کرد: یکی‌دیگر از نیازهای جدی، مستندسازی مقام‌ها است. بسیاری از نغمه‌ها و تکنیک‌های نوازندگی تنها در حافظه استادان قدیمی وجود دارد و اگر این‌موارد به‌صورت صوتی و تصویری ثبت و ضبط نشوند، ممکن است درگذرزمان دستخوش فراموشی شوند. این جشنواره باید به پایگاهی برای جمع‌آوری و آرشیو دقیق این نغمه‌ها تبدیل شود. وی بااشاره‌به همکاری اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، اداره فرهنگ‌وارشاد و انجمن موسیقی شهرستان در ثبت این‌رویداد، گفت: تداوم هم‌افزایی میان دستگاه‌های اجرایی، شرط اصلی موفقیت است.