بحران خودروهای فرسوده و هدررفت انرژی

سال‌هاست که مسئله مصرف بالای سوخت، به یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های اقتصادی و زیست‌محیطی کشور تبدیل شده است. درشرایطی‌که مسئولان مدام از ناترازی بنزین، افزایش واردات سوخت و فشار سنگین یارانه‌های انرژی سخن می‌گویند، وجود حدود ۱۴‌میلیون خودروی فرسوده در ناوگان حمل‌ونقل کشور به یک «بحران ملی» تبدیل شده؛ بحرانی که هزینه آن‌را تمام مردم از جیب خود و با کاهش کیفیت زندگی می‌پردازند. درواقع، یارانه‌های کلانی که به سوخت تعلق می‌گیرد، عملاً در موتورهای قدیمی و ناکارآمد دود می‌شود و به‌جای تقویت تولید، در مسیر اتلاف منابع هدر می‌رود. برآوردها نشان می‌دهد این خودروهای فرسوده، سالانه حدود ۲۰‌میلیارد‌لیتر بنزین بیش از خودروهای استاندارد مصرف می‌کنند. این‌رقم، حجم عظیمی از سرمایه ملی‌ست که می‌توانست صرف توسعه زیرساخت‌های حیاتی، نوسازی شبکه حمل‌ونقل عمومی یا توسعه صنایع نوین شود، اما اکنون به‌دلیل فرسودگی ناوگان به‌سادگی دود می‌شود. در کشوری که برای تأمین سوخت با مشکلات عدیده روبه‌رو است، ادامه فعالیت میلیون‌ها خودروی پرمصرف و آلاینده، هیچ توجیه اقتصادی یا منطقی ندارد. خودروهای فرسوده تنها «مصرف‌کننده اضافه» نیستند؛ آن‌ها سهم بزرگی در آلودگی هوا، افزایش بیماری‌های تنفسی و قلبی و هزینه‌های گزاف درمانی دارند. علاوه‌بر‌این، خودروهای فرسوده به‌دلیل فقدان استانداردهای ایمنی حداقلی (مانند کیسه هوا، ترمزهای ضد قفل و سیستم‌های کنترل پایداری)، نرخ تصادفات جاده‌ای و تلفات انسانی را به‌شدت افزایش داده‌اند که هزینه‌های اجتماعی و بیمه‌ای سنگینی به کشور تحمیل می‌کند. فناوری بسیاری از این خودروها متعلق به دهه‌های گذشته است و با استانداردهای روز جهان فاصله عمیقی دارد؛ درحالی‌که دنیا به‌سمت خودروهای هیبریدی، برقی و هوشمند حرکت کرده، بخش بزرگی از ناوگان ایران همچنان در بند فناوری‌های پرمصرف قدیمی است. پرسش اساسی این است: چرا برنامه نوسازی ناوگان فرسوده با جدیت دنبال نمی‌شود؟ چرخه فعلی نوسازی به‌دلیل نبود مشوق‌های مالی جذاب و فرایندهای پیچیده اداری، عملاً متوقف شده است. مالکان این خودروها، به‌ویژه اقشار کم‌درآمد، توان مالی کافی برای جایگزینی خودروی خود با نمونه‌های جدید را ندارند و فقدان تسهیلات بانکی ارزان‌قیمت و بلندمدت، مانع اصلی این گذار است. صنعت خودرو و نهادهای مسئول تاکنون نتوانسته‌اند راهکاری جامع و عملیاتی که هم منافع تولیدکننده را تأمین کند و هم برای مصرف‌کننده نهایی توجیه‌پذیر باشد، ارائه دهند. امروز، نوسازی ناوگان حمل‌ونقل دیگر یک «انتخاب» نیست، یک «ضرورت ملی» است. کاهش تنها بخشی از این ۲۰‌میلیارد‌لیتر مصرف اضافی، میلیاردهادلار صرفه‌جویی نصیب اقتصاد کشور می‌کند، هوای شهرهای بزرگ را پاک‌تر کرده و فشار بر بودجه دولت برای پرداخت یارانه‌ها را می‌کاهد. اکنون زمان آن‌است‌که دولت، مجلس، بانک‌ها و صنعت خودرو با همکاری یکدیگر، طرحی فراگیر برای اسقاط خودروهای فرسوده اجرا کنند. ادامه وضعیت کنونی، چیزی جز هدررفت منابع ملی، تشدید آلودگی و افزایش وابستگی به واردات سوخت نیست. در شرایط ناترازی بنزین، هیچ اقدامی فوری‌تر از کنار گذاشتن خودروهای فرسوده و حرکت به‌سوی ناوگانی مدرن، ایمن و کم‌مصرف وجود ندارد؛ اقدامی که نه‌تنها اقتصاد، بلکه سلامت و جان شهروندان را نیز تضمین می‌کند.