خاورمیانه پس از افول نفوذ آمریکا؛ چرخش به‌سوی چین و روسیه؟

تحولات سیاسی آمریکا و احتمال تضعیف جایگاه دونالد ترامپ و حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره، می‌تواند پرسش مهمی را درباره آینده مناسبات قدرت در خاورمیانه مطرح کند: آیا منطقه در آستانه شکل‌گیری نظمی تازه قرار گرفته است؛ نظمی که در آن چین و روسیه به‌تدریج جایگاه پررنگ‌تری پیدا کنند و نفوذ سنتی آمریکا کاهش یابد؟ البته باید توجه داشت که شکست احتمالی جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، به‌تنهایی به‌معنای پایان نفوذ آمریکا نیست. سیاست خارجی این‌کشور تنها در اختیار رئیس‌جمهوری نیست و ساختارهای سیاسی، اقتصادی، نظامی و امنیتی آمریکا همچنان از قدرت قابل‌توجهی برخوردارند. بااین‌حال، کاهش اعتماد متحدان منطقه‌ای به تعهدات واشنگتن می‌تواند زمینه‌ساز تغییر محاسبات سیاسی آنان شود. ازسوی‌دیگر، کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس ممکن است بیش از گذشته به این نتیجه برسند که اتکای کامل به چتر امنیتی آمریکا برای تأمین منافع ملی‌شان کافی نیست. نگرانی از گسترش جنگ با ایران و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های نفتی و اقتصادی، لزوم تنوع‌بخشیدن به روابط خارجی را برای این‌کشورها افزایش داده است. در همین چارچوب، چین می‌تواند باتکیه‌بر قدرت اقتصادی، سرمایه‌گذاری، خرید نفت و روابط دیپلماتیک، نفوذ خود را گسترش دهد. گزارش‌های تحلیلی نیز از تمایل کشورهای منطقه به ایجاد توازن میان قدرت‌های بزرگ حکایت دارند. پیروزی دموکرات‌ها در هر دو مجلس نمایندگان و سنا در انتخابات میان‌دوره‌ای ۲۰۲۶، ضربه سیاسی مهمی به ترامپ و جمهوری‌خواهان محسوب می‌شود. این تحول می‌تواند قدرت مانور دولت آمریکا را در سیاست داخلی و خارجی محدود کند و بر تصمیمات آینده واشنگتن درباره خاورمیانه تأثیر بگذارد؛ اما موضوع اسرائیل پیچیده‌تر است. وجود جمعیت قابل‌توجه روس‌زبان و مهاجران یهودی از اتحاد شوروی سابق در اسرائیل، پیوندهای فرهنگی و اجتماعی با روسیه را تقویت کرده است؛ بااین‌حال، این مسئله به‌معنای تمایل سیاسی اسرائیل برای فاصله‌گرفتن از آمریکا نیست. اسرائیل همچنان درزمینه تسلیحاتی، امنیتی و راهبردی وابستگی مهمی به واشنگتن دارد. افزون بر آن، روسیه نیز به‌دلیل درگیری در جنگ اوکراین و محدودیت منابع نظامی و اقتصادی، با دشواری‌های جدی روبه‌روست؛ بنابراین، انتظار چرخش سریع اسرائیل به‌سوی مسکو چندان واقع‌بینانه نیست؛ هرچند تل‌آویو ممکن است برای حفظ منافع خود، روابطش را با روسیه نیز مدیریت کند. نتیجه آنکه خاورمیانه در آستانه یک جابه‌جایی تدریجی در موازنه قدرت قرار دارد، نه لزوماً جایگزینی کامل آمریکا با چین و روسیه. کشورهای منطقه بیش از گذشته به‌دنبال سیاست خارجی چندجانبه و مستقل هستند. شاید مهم‌ترین پیام انتخابات آمریکا برای خاورمیانه این باشد که هیچ قدرتی نمی‌تواند برای همیشه متحدان خود را به حمایت بی‌قیدوشرط وابسته نگه دارد. آینده منطقه متعلق به کشورهایی خواهد بود که به‌جای وابستگی مطلق به یک قدرت خارجی، بر منافع ملی، اقتصاد قدرتمند و دیپلماسی متوازن تکیه کنند.