بریکس و رؤیای تجارت بدون دلار!

گروه بریکس که درابتدا با هدف نزدیک‌ترکردن اقتصادهای بزرگ درحال‌توسعه شکل گرفت، امروز به یکی از مهم‌ترین چارچوب‌های همکاری اقتصادی و سیاسی کشورهای درحال‌توسعه و اقتصادهای نوظهور تبدیل شده است؛ گروهی که ایران نیز از ابتدای سال ۲۰۲۴ به جمع اعضای اصلی آن پیوست و اکنون سفر رئیس‌جمهوری و هیئت بلندپایه اقتصادی ایران به هند برای شرکت در هجدهمین اجلاس سران بریکس، فرصتی برای پیگیری ایده‌هایی همچون توسعه تجارت با ارزهای محلی، ایجاد و تقویت نظام‌های پرداخت، تکمیل کریدورهای حمل‌ونقل و افزایش همکاری‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری میان اعضا فراهم کرده است. به‌گزارش ایسنا؛ مسعود پزشکیان (رئیس‌جمهوری ایران) برای شرکت در هجدهمین اجلاس سران کشورهای عضو بریکس روز جمعه وارد دهلی‌نو شد؛ اجلاسی که علاوه‌بر نشست اصلی سران، برنامه‌هایی ازجمله همایش اقتصادی سران و نشست غیرعلنی با موضوع «حاکمیت جهانی فراگیر و تقویت چندجانبه‌گرایی» را در دستورکار دارد. داستان بریکس به سال ۲۰۰۱ بازمی‌گردد؛ زمانی‌که اصطلاح BRIC در گزارشی از گلدمن ساکس برای اشاره به چهار اقتصاد نوظهور برزیل، روسیه، هند و چین به‌کار رفت. چندسال‌بعد، این ایده از یک مفهوم اقتصادی به یک چارچوب همکاری میان کشورها تبدیل شد و نخستین نشست سران کشورهای عضو BRIC در سال ۲۰۰۹ در روسیه برگزار شد. با پیوستن آفریقای‌جنوبی در سال ۲۰۱۰، حرف S به نام این‌گروه اضافه شد و BRIC به BRICS تبدیل شد. ازآن‌زمان، همکاری‌ این‌گروه از نشست‌های سیاسی فراتر رفت و حوزه‌هایی مانند تجارت، سرمایه‌گذاری، امور مالی، انرژی، کشاورزی، فناوری، سلامت و همکاری‌های علمی را دربرگرفت. در سال‌های اخیر نیز بریکس وارد مرحله تازه‌ای از گسترش شد. در سال ۲۰۲۴ ایران، مصر، اتیوپی و امارات متحده عربی به‌عنوان اعضای کامل به این‌گروه پیوستند و در سال ۲۰۲۵ نیز اندونزی به اعضای کامل اضافه شد. به‌این‌ترتیب، بریکس از یک گروه محدود از اقتصادهای نوظهور به مجموعه‌ای گسترده‌تر از کشورهای مهم اقتصاد جهانی تبدیل شده. یکی از محورهای اصلی همکاری در بریکس، افزایش نقش کشورهای درحال‌توسعه در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی و سیاسی جهان و حرکت به‌سمت نظامی چندجانبه‌تر در مناسبات بین‌المللی است. در حوزه اقتصادی نیز افزایش تجارت و سرمایه‌گذاری میان اعضا، کاهش موانع مبادلات مالی، توسعه همکاری‌های پولی و بانکی، تقویت زنجیره‌های تأمین، همکاری در حوزه انرژی و غذا و گسترش زیرساخت‌های حمل‌ونقل و دیجیتال از جمله اهداف مطرح دراین‌چارچوب است. اهمیت اقتصادی بریکس نیز به‌دلیل وزن اعضای آن در اقتصاد جهانی افزایش یافته است. براساس گزارش وزارت خارجه هند، اعضای بریکس حدود نیمی از جمعیت جهان، حدود ۴۰‌درصد تولید ناخالص داخلی جهان و حدود ۲۶‌درصد تجارت جهانی را دراختیار دارند. ازسوی‌دیگر، این‌گروه طی سال‌های گذشته تلاش کرده، همکاری‌های عملیاتی خود را در کنار رایزنی‌های سیاسی توسعه دهد. همکاری در حوزه‌های تجارت، مالی، کشاورزی، انرژی، علم‌وفناوری و فعالیت نهادهایی مانند بانک توسعه جدید بریکس، بخشی از همین‌روند است. ایران پس‌ازسال‌ها حضور در سازوکارهای مختلف همکاری با اقتصادهای نوظهور، در سال ۲۰۲۳ در جریان نشست سران بریکس در آفریقای‌جنوبی برای عضویت دراین‌گروه دعوت شد و از اول ژانویه ۲۰۲۴ عضویت کامل خود را آغاز کرد. عضویت ایران در شرایطی اتفاق افتاد که بریکس درحال‌گسترش دامنه اعضا و افزایش نقش خود در اقتصاد جهانی بود. برای ایران، اهمیت این عضویت بیش‌ازآنکه صرفاً به حضور در یک تشکل بین‌المللی محدود باشد، به ظرفیت‌های اقتصادی و تجاری اعضای آن بازمی‌گردد. حضور چین، هند، روسیه، برزیل و اقتصادهای مهم خاورمیانه و آفریقا دراین‌مجموعه، بریکس را به بستری بالقوه برای توسعه بازارهای صادراتی، جذب سرمایه‌گذاری، افزایش همکاری‌های حمل‌ونقلی و انرژی و کاهش وابستگی به برخی مسیرها و سازوکارهای مالی سنتی تبدیل کرده است. بااین‌حال، عضویت در بریکس به‌خودی‌خود به‌معنای رفع تحریم‌ها یا ایجاد دسترسی خودکار ایران به منابع مالی نیست؛ مزیت اصلی این عضویت زمانی نمایان می‌شود که ایران بتواند از ظرفیت‌های موجود دراین‌چارچوب برای توسعه تجارت، تسهیل پرداخت‌ها، اتصال به زنجیره‌های تأمین و افزایش همکاری‌های اقتصادی با سایر اعضا استفاده کند. در سفر اخیر رئیس‌جمهوری ایران به هند، بخش مهمی از مباحث اقتصادی حول همین ظرفیت‌ها شکل گرفته است. مسعود پزشکیان در همایش اقتصادی سران عضو بریکس، موقعیت جغرافیایی و ذخایر انرژی ایران را از ظرفیت‌هایی دانست که می‌تواند این‌کشور را به شریکی راهبردی در زنجیره‌های تأمین انرژی، غذا و حمل‌ونقل بریکس تبدیل کند. موضوع فناوری نیز در سخنان رئیس‌جمهوری جایگاه ویژه‌ای داشت. هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال، مشارکت کشورهای بریکس در تولید دانش و تدوین استانداردهای اقتصاد دیجیتال و همچنین تقویت امنیت سایبری زیرساخت‌های حیاتی، از جمله محورهایی بود که دراین‌نشست مطرح شد. در کنار این‌موضوعات، پزشکیان بر ضرورت عبور بریکس از همکاری‌های بالقوه به همکاری‌های عملیاتی تأکید کرد؛ موضوعی که برای ایران، به‌ویژه در شرایط تحریمی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در همین چارچوب، سید علی مدنی‌زاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی، در جریان نشست‌های اقتصادی بریکس، استفاده از ارزهای محلی، توسعه نظام‌های پرداخت میان اعضا، تقویت تجارت و سرمایه‌گذاری و همچنین ظرفیت بانک توسعه جدید بریکس را از محورهای موردبحث عنوان کرده است. او همچنین براین‌موضوع تأکید کرده که در بلندمدت، بریکس می‌تواند نقش مهمی در کاهش وابستگی به دلار و کاهش اثر تحریم‌ها داشته باشد؛ مسیری که از نگاه ایران، ازطریق توسعه ارزهای محلی، سیستم‌های پرداخت مشترک و تکمیل کریدورهای حمل‌ونقل کالا و داده دنبال می‌شود. اکنون دوسال‌ونیم از عضویت کامل ایران در بریکس می‌گذرد و سفر رئیس‌جمهوری به دهلی‌نو را می‌توان در امتداد تلاش برای تبدیل این عضویت به همکاری‌های ملموس‌تر اقتصادی ارزیابی کرد. دراین‌مسیر، سه محور بیش از سایر موضوعات برای ایران اهمیت دارد؛ نخست، تسهیل تجارت و کاهش موانع پرداخت ازطریق ارزهای محلی و سازوکارهای مالی جدید؛ دوم، توسعه کریدورهای حمل‌ونقل و اتصال ایران به مسیرهای تجاری میان آسیا، روسیه، خاورمیانه و سایر اعضای بریکس؛ و سوم، افزایش سرمایه‌گذاری مشترک و همکاری در حوزه‌های انرژی، غذا، زیرساخت و اقتصاد دیجیتال. ایران از موقعیت جغرافیایی ویژه‌ای نیز برخوردار است که می‌تواند در تحقق بخشی از این اهداف به‌کار گرفته شود. قرارگرفتن ایران در مسیرهای ارتباطی شرق و غرب و دسترسی به منابع گسترده انرژی، این‌کشور را درصورت فراهم‌شدن زیرساخت‌ها و سازوکارهای مالی لازم، به یکی از حلقه‌های بالقوه زنجیره‌های تأمین بریکس تبدیل می‌کند. در کنار این‌موضوعات، مسئله دلارزدایی نیز در دستورکار اقتصادی ایران قرار دارد. البته دلارزدایی در بریکس فرآیندی تدریجی است و هنوز فاصله قابل‌توجهی میان ایده استفاده گسترده از ارزهای محلی و ایجاد یک نظام مالی یکپارچه وجود دارد؛ اما افزایش تجارت میان اعضا، توسعه پرداخت‌های غیردلاری و ایجاد زیرساخت مالی مشترک می‌تواند به‌مرور سهم ارزهای ملی را در مبادلات افزایش دهد. دراین‌میان، برگزاری اجلاس در هند برای ایران اهمیت مضاعفی دارد. هند یکی از اعضای بنیان‌گذار بریکس و یکی از اقتصادهای بزرگ و روبه‌رشد جهان است و روابط آن با ایران نیز ازمنظر تجارت، انرژی و کریدورهای حمل‌ونقل اهمیت دارد. همچنین دیدارهای رئیس‌جمهوری ایران با نخست‌وزیر هند، نخست‌وزیر مالزی، رئیس‌جمهوری آفریقای‌جنوبی و دیگر سران و مقامات حاضر در اجلاس نیز فرصتی برای پیگیری روابط دوجانبه و چندجانبه ایران در حاشیه نشست بریکس فراهم می‌کند.