نمایش «سَبک» بهنویسندگی «وحیده ملاحیدری» و کارگردانی «محمدرضا ابوالحسنی» از ۲۷ تیرماه در «تالار هنر (یزد)» روی صحنه رفته. این اثر که موفق به کسب رتبه دوم بخش نمایشنامهنویسی سیوپنجمین جشنواره تئاتر استان یزد شده است، پس از طی مراحل تولید، اجرای عمومی خود را در سالن زندهیاد «هاشم ارکان» تالار هنر یزد آغاز کرده. «سَبک» با حضور نزدیک به ۲۰ بازیگر، داستان زوجی را روایت میکند که درآستانه مهمترین موفقیت زندگی خود، با حقیقتی روبهرو میشوند که سالها میان آنها پنهان مانده؛ حقیقتی که نگاهشان به عشق، ایثار و مفهوم موفقیت را دستخوش تغییر میکند. این اثر، با رویکرد اجتماعی و روانشناختی، به موضوعاتی نظیر عشق، ایثار، فرسودگی عاطفی، هویت فردی و نیاز انسان به دیدهشدن میپردازد و تلاش میکند مخاطب را با تأثیر روابط انسانی بر سرنوشت افراد همراه کند. «محمدرضا ابوالحسنی» که در سالهای گذشته آثار متعددی را در حوزه تئاتر یزد به صحنه برده است، اینبار اجرای اثری را برعهده گرفته که متن آن، حاصل قلم یک نمایشنامهنویس جوان استان است؛ رویکردی که میتواند به معرفی و حمایت از استعدادهای تازه تئاتر یزد کمک کند. «سَبک» هرشب ساعت ۲۰ پذیرای علاقهمندان است. «سعیده کربلایی»؛ بازیگر این نمایش، از تجربه حضور درایناثر، وضعیت تئاتر یزد، ظرفیت هنرمندان دارای معلولیت و ضرورت حمایت از تئاتر شهرستانها سخن گفت.
محدودیت، مانعی برای خلاقیت نیست
سعیده کربلایی بااشارهبه تجربه حضورش در عرصه تئاتر افراد دارای معلولیت، گفت: «سالها بهعنوان منشی صحنه، دستیار کارگردان و بازیگر در حوزه تئاتر و سینما فعالیت داشتهام. یکی از ارزشمندترین تجربههای حرفهایام، همکاری با هنرمندان دارای معلولیت بوده است. حضور در کنار این عزیزان به من آموخت که محدودیت، بیشازآنکه یک مانع واقعی باشد، نوعی ذهنیت است و هرجا خلاقیت، پشتکار و عشق به هنر باشد، محدودیتهای جسمی رنگ میبازد». این بازیگر افزود: «افراد دارای معلولیت برای اثبات تواناییهای خود، همواره با پیشداوریها و کمبود امکانات روبهرو هستند؛ اما درعمل نشان دادهاند میتوانند در بالاترین سطح هنری بدرخشند و حتی در بسیاری اجراها، بهترین بازیها را ارائه دهند». وی بابیاناینکه همکاری با این هنرمندان باعث شد بیشازگذشته بهاینباور برسد که هنر، فراتر از هرگونه محدودیت جسمی حرکت میکند، گفت: «آنچه هنرمند را متمایز میسازد، استعداد، پشتکار و نگاه خلاقانه اوست؛ نه شرایط جسمانی». وی باتأکیدبر ضرورت تغییر نگاه جامعه نسبت به افراد دارای معلولیت، خاطرنشان کرد: «جامعه باید به هنر بهعنوان ابزاری برای معرفی تواناییهای این قشر نگاه کند؛ نه صرفاً وسیلهای برای ابراز همدردی. این هنرمندان شایسته دیدهشدن هستند؛ زیرا تواناییهای خود را با تلاش و پشتکار بهاثبات رساندهاند».
تئاتر؛ راوی رنجهای پنهان انسان امروز
وی گفت: «در سَبک، نقش یک خبرنگار را ایفا میکنم؛ نمایشی که تلاش دارد با نگاهی اجتماعی و روانشناختی، مخاطب را با مسائل و دغدغههای انسان امروز روبهرو کند». وی بابیاناینکه پرداختن به موضوعات اجتماعی و روانشناختی در تئاتر یک ضرورت است، افزود: «تئاتر تنها یک سرگرمی نیست؛ آیینهایست که جامعه میتواند خود را در آن ببیند. پرداختن به موضوعاتی مانند فرسودگی عاطفی، بحران هویت و چالشهای روابط انسانی، امروز بیشازهرزمان اهمیت دارد؛ زیرا مخاطب نیاز دارد که رنجهای درونی خود را روی صحنه ببیند و احساس کند دراینمسیر تنها نیست». وی بااذعانبهاینکه وقتی مخاطب در جریان یک نمایش میبیند تلاش بیوقفه برای رسیدن به موفقیت چگونه میتواند به فروپاشی رابطه عاطفی منجر شود، ناخودآگاه رفتارهای خود را در محیط خانواده، محل کار و جامعه مرور میکند، اضافه کرد: «این ویژگی، از مهمترین ظرفیتهای هنر نمایش است؛ زیرا تئاتر بیشازآنکه با منطق سخن بگوید، با احساسات انسان ارتباط برقرار میکند و همینموضوع میتواند زمینه تغییر رفتار را فراهم کند». وی بابیاناینکه اگر تئاتر بتواند مخاطب را به فکرکردن وادارد، رسالت خود را انجام داده، گفت: «ارزش یک اثر نمایشی تنها به اجرای خوب یا استقبال تماشاگران محدود نمیشود؛ بلکه در تأثیریست که پس از پایان اجرا در ذهن و زندگی مخاطب باقی میگذارد».
حمایت از نمایشنامهنویسان جوان؛ ضامن پویایی تئاتر یزد
وی بااشارهبه استفاده از متن نمایشنامهنویسی جوان درایناثر، گفت: «استفاده از آثار نویسندگان جوان، نشانه پویایی و زندهبودن جریان تئاتر در استان یزد است. اگر تنها به آثار گذشته تکیه کنیم، تئاتر بهمرور دچار رکود خواهد شد و فرصت ظهور ایدههای تازه از بین میرود. وحیده ملاحیدری از هنرمندان جوان و توانمند استان است که سالها درزمینه نمایشنامهنویسی، فیلمنامهنویسی، شعر و قصهگویی فعالیت داشته و با شناختی که از دغدغههای جامعه امروز دارد، متنی متناسب با نیاز مخاطب معاصر خلق کرده». این بازیگر تصریح کرد: «حمایت از نسل جدید نویسندگان، سرمایهگذاری برای آینده تئاتر استان است. هر متن تازه میتواند نگاه متفاوتی به مسائل اجتماعی داشته باشد و همین تنوع، زمینه رشد و پویایی هنر نمایش را فراهم میکند». وی تأکید کرد: «حضور نزدیک به ۲۰ بازیگر درایننمایش نیز نشاندهنده اهمیت کار گروهی در تئاتر است. موفقیت یک اثر نمایشی حاصل تلاش یکنفر نیست؛ نتیجه هماهنگی، اعتماد و همدلی تمام اعضای گروه است. من همیشه تئاتر را به ارکستری بزرگ تشبیه میکنم؛ اگر حتی یک نوازنده از هماهنگی خارج شود، کل اثر تحتتأثیر قرار میگیرد. در تئاتر نیز زمانی جادو اتفاق میافتد که همه اعضای گروه درکناریکدیگر برای رسیدن به یک هدف مشترک تلاش کنند».
کمبود فرصت و زیرساخت؛ مشکل اصلی تئاتر استان
کربلایی بااشارهبه ظرفیتهای تئاتر یزد، گفت: «هنرمندان ایناستان همواره ثابت کردهاند از انگیزه، توانایی و پشتکار بالایی برخوردارند و با وجود همه محدودیتها، همچنان به تولید آثار باکیفیت ادامه میدهند. معتقدم آنچه امروز بیشازهرچیز تئاتر یزد را با چالش روبهرو کرده، کمبود استعداد نیست؛ بلکه نبود فرصتهای برابر برای دیدهشدن و فقدان زیرساختهای لازم برای رشد حرفهای هنرمندان است». وی باابرازتأسفازاینکه بسیاری هنرمندان شهرستانی تنها چون امکان اجرای مستمر، آموزش تخصصی یا کسبدرآمد از فعالیت حرفهای خود را ندارند، ناچار به مهاجرت میشوند، تصریح کرد: «من معتقدم اینموضوع نهتنها به بدنه تئاتر استان آسیب میزند؛ بلکه موجب میشود بخش قابلتوجه از سرمایه انسانی و هنری یزد در دیگر استانها به فعالیت بپردازند». وی بابیاناینکه تئاتر یزد از ظرفیت رقابت با تولیدات حرفهای کشور برخوردار است، افزود: «رسیدن بهاینجایگاه، نیازمند فراهمشدن زیرساختها مانند سالنهای استاندارد، کارگاههای آموزشی تخصصی، حمایت مستمر از گروههای نمایشی و ایجاد شبکهای منسجم برای معرفی و توزیع آثار است و اگر این بسترها فراهم شود، تئاتر یزد میتواند سهم پررنگتری در عرصه ملی داشته باشد». کربلایی بااشارهبهاینکه چالشهای امروز تئاتر نسبتبهگذشته تغییر کرده، گفت: «اگر در سالهای قبل دغدغه اصلی گروههای نمایشی یافتن متن مناسب یا هماهنگی میان عوامل بود، امروز مسائل اقتصادی، کاهش قدرت خرید مردم و تغییر الگوی مصرف مخاطبان، به مهمترین دغدغه فعالان اینحوزه تبدیل شده». وی بااشارهبه گسترش سرگرمیهای دیجیتال، گفت: «مخاطب امروز انتخابهای متنوعی برای گذران اوقات فراغت خود دارد و این باعث شده جذب تماشاگر برای سالنهای نمایش دشوارتر از گذشته باشد. ازاینرو، گروههای نمایشی علاوهبر دغدغه تولید اثر باکیفیت، باید برای جلبتوجه و حفظ مخاطب نیز برنامهریزی کنند».
اجرای عمومی؛ نقطه بلوغ یک اثر نمایشی
وی باتأکیدبر اهمیت اجرای عمومی نمایشها، گفت: «تمرینهای یک گروه نمایشی هرچقدر دقیق و منظم باشد، تازمانیکه اثر در برابر مخاطب قرار نگیرد، نمیتوان درباره موفقیت آن قضاوت کرد؛ چراکه در دوران تمرین، بازیگر بیشازهرچیز با کارگردان درارتباط است؛ اما در اجرای عمومی، این ارتباط جای خود را بهمواجهه مستقیم با تماشاگر میدهد و این، تجربهای متفاوت و تعیینکننده برای هر هنرمند محسوب میشود». وی بااشارهبهاینکه اجرای عمومی، اعتمادبهنفس بازیگر را افزایش میدهد و نیز زمینه بلوغ حرفهای او را فراهم میکند، ادامه داد: «هنرمند دراینمرحله بازخورد واقعی مخاطبان را دریافت میکند و میتواند نقاط قوتوضعف خود را بهتر بشناسد». وی درباره روند تولید آثار نمایشی در استان یزد نیز اظهار داشت: «در سالهای اخیر، نمایشنامههای تولیدشده در استان از روایتهای ساده فاصله گرفته و بهسمت پرداختن به مسائل عمیقتر اجتماعی و انسانی حرکت کردهاند؛ که نشاندهنده رشد نگاه حرفهای میان نویسندگان و گروههای نمایشی یزد است». وی بااشارهبه تجربه همکاری با محمدرضا ابوالحسنی (کارگردان این نمایش) گفت: «همکاری با کارگردانان باتجربه، فرصت ارزشمندی برای یادگیریست». بهگفته وی؛ تجربه، صبر، نظم و شیوه هدایت یک گروه نمایشی از ویژگیهاییست که میتواند مسیر تولید یک اثر را هموارتر کند و زمینه رشد بازیگران جوان را فراهم سازد. وی تأکید کرد: «موفقیت نمایش، هرگز حاصل عملکرد یکنفر نیست و نمیتوان نقش کارگردان، نویسنده، بازیگر یا دیگر عوامل را از یکدیگر جدا کرد». بهاعتقاد وی؛ زمانی یک اثر نمایشی به موفقیت میرسد که همه اعضای گروه با عشق، علاقه و احساس مسئولیت درکناریکدیگر قرار بگیرند و بازیگر نیز بهجای اجرای صرف نقش، آنرا زندگی کند و باتماموجود به مخاطب منتقل سازد.
لزوم عبور رسانهها از اطلاعرسانی صرف
کربلایی بااشارهبه نقش رسانهها در رونق تئاتر، گفت: «رسانهها میتوانند بهعنوان پل ارتباطی میان هنرمندان و مردم، نقش تعیینکنندهای در معرفی آثار نمایشی ایفا کنند؛ اما آنچه امروز بیشازهرچیز احساس میشود، عبور از اطلاعرسانی صرف و حرکت بهسمت تولید محتواییست که بتواند مخاطب را برای تماشای یک نمایش ترغیب کند». وی بابیاناینکه بسیاری از مطالب منتشره درباره نمایشها تنها به ارائه اطلاعات اولیه بسنده میکنند، افزود: «در بخش قابلتوجه از گزارشهای رسانهای، تنها زمان و مکان اجرا یا نام عوامل ذکر میشود؛ درحالیکه معرفی دقیقتر موضوع نمایش، دغدغههای اثر، شیوه روایت و ویژگیهای آن میتواند مخاطب را برای حضور در سالنهای نمایش ترغیب کند». این بازیگر ادامه داد: «رسانهها هرچهبیشتر به جزئیات آثار نمایشی، گفتوگو با عوامل تولید و تحلیل محتوای آثار بپردازند، زمینه آشنایی مخاطبان با تئاتر نیز بیشازگذشته فراهم خواهد شد و اینروند به افزایش استقبال عمومی از اجراهای نمایشی منجر میشود».
حرکت تبلیغات درجهت تحریک کنجکاوی مخاطب
وی درباره شیوه تبلیغات آثار نمایشی نیز تصریح کرد: «تبلیغات تئاتر نباید تنها به اطلاعرسانی درباره زمان و مکان اجرا محدود شود؛ بلکه لازم است مخاطب را نسبت به محتوای اثر کنجکاو کند و او را برای حضور در سالن نمایش بهفکر وادارد. اگر بخشی از فضای نمایش، بدونآنکه گرههای داستانی یا پایان اثر فاش شود، بهشکلی جذاب در تبلیغات معرفی شود، مخاطب انگیزه بیشتری برای دیدن آن پیدا میکند». بهاعتقاد وی؛ تبلیغات هوشمندانه باید بتواند این پرسش را در ذهن مخاطب ایجاد کند که «درایناثر چه اتفاقی رخ میدهد؟» و همین، حس کنجکاوی، مهمترین عامل برای جذب تماشاگر است.
شرایط اقتصادی و دشواری انتخاب تئاتر
کربلایی بااشارهبه تأثیر شرایط اقتصادی بر وضعیت تئاتر، اظهار داشت: «بیتردید، مسائل اقتصادی بر میزان استقبال مردم از اجراهای نمایشی اثرگذار است؛ زیرا درشرایطیکه هزینههای زندگی افزایش پیدا میکند، بسیاری خانوادهها ناچارند هزینههای فرهنگیوهنری را در اولویتهای بعدی قرار دهند». وی افزود: «درچنینشرایطی معمولاً خرید بلیت تئاتر، هرچند برای علاقهمندان واقعی همچنان اهمیت دارد؛ اما برای بخش زیادی از جامعه به انتخابی دشوار تبدیل میشود؛ ازهمینرو، حمایت از تولیدات نمایشی و ایجاد زمینه دسترسی آسانتر مردم به آثار هنری، میتواند در افزایش مخاطبان تئاتر نقش مؤثری ایفا کند».
جشنوارهها؛ سکوی پرتاب آثار به اجرای عمومی
این بازیگر بااشارهبه جایگاه جشنوارههای تئاتر در شناسایی استعدادها، گفت: «جشنوارهها همواره نقش مهمی در ایجاد انگیزه، کشف استعدادهای تازه و ارتقای سطح کیفی آثار نمایشی داشتهاند؛ اما نباید فعالیت آنها تنها به برگزاری یک رویداد و معرفی برگزیدگان محدود شود». وی بابیاناینکه اگر ارتباط میان جشنوارهها و اجرای عمومی آثار بهشکل جدیتری برقرار شود، گروههای نمایشی فرصت خواهند داشت آثار خود را درمعرضدید مخاطبان بیشتری قرار دهند و راه حرفهای آنان با ثبات بیشتری ادامه پیدا کند، افزود: «جشنواره، زمانی به رسالت واقعی خود نزدیک میشود که پلی میان تولید یک اثر و حضور مستمر آن در چرخه اجرای عمومی باشد».
نقش بازیگر در اثرگذاری نمایش بر مخاطب
کربلایی بابیاناینکه موفقیت یک اثر نمایشی بیشازهرچیز به باورپذیری بازیگر وابسته است، گفت: «بازیگر نباید تنها به اجرای دیالوگها یا حفظ متن بسنده کند؛ بلکه باید شخصیت نمایش را باتماموجود زندگی کند و خود را در موقعیت او قرار دهد. زمانیکه بازیگر احساسات، دغدغهها و شرایط شخصیت را عمیقاً درک کند، ارتباطی صادقانه میان او و مخاطب شکل میگیرد و همین ارتباط است که تأثیر واقعی یک اثر نمایشی را رقم میزند». بهگفته وی؛ انرژی و احساسی که از دل باور بازیگر به نقش شکل میگیرد، بیواسطه به تماشاگر منتقل میشود و همینمسئله، ماندگاری یک اجرا را افزایش میدهد.
تئاتر؛ بستری برای گفتوگوی جامعه با خویشتن
این بازیگر باتأکیدبر نقش اجتماعی هنر نمایش، تصریح کرد: «تئاتر، تنها محلی برای سرگرمی نیست؛ فضایی برای گفتوگوی جامعه با خودش بهشمار میرود. هنگامیکه مخاطب با مسائل و بحرانهای شخصیتهای روی صحنه مواجه میشود، درحقیقت فرصتی پیدا میکند تا درباره زندگی، رفتارها و مسائل اجتماعی پیرامون خود نیز تأمل کند». وی گفت: «بسیاری از آسیبهای اجتماعی، زمانی قابلحل خواهند بود که درباره آنها گفتوگو شکل بگیرد و تئاتر یکی از مؤثرترین ابزارها برای ایجاد این گفتوگوست؛ زیرا مخاطب را بدون تحمیل، به اندیشیدن و بازنگری در رفتارها و تصمیمهای خود دعوت میکند».
آینده تئاتر یزد؛ درگرو آموزش تخصصی و حمایت پایدار
کربلایی بابیاناینکه آینده تئاتر استان به سرمایهگذاری بر آموزش وابسته است، گفت: «آموزش تخصصی، ستون فقرات هر جریان حرفهای در هنر نمایش محسوب میشود و بدون تربیت نسل جدید هنرمندان برپایه روشهای علمی، تئاتر بهتدریج از مسیر حرفهای فاصله خواهد گرفت». وی افزود: «ایجاد فرصتهای شغلی برای هنرمندان، برگزاری کارگاههای آموزشی مستمر، فراهمکردن امکان اجرای مداوم آثار و حمایت از گروههای نمایشی، از مهمترین اقداماتیست که میتواند آینده تئاتر یزد را تضمین کند». این بازیگر بااشارهبه لزوم ارتباط بیشتر هنرمندان استان با جریان حرفهای تئاتر کشور، گفت: «برگزاری کارگاههای مشترک با حضور استادان و کارگردانان مطرح، دعوت از چهرههای ملی به یزد و فراهمکردن زمینه حضور هنرمندان یزدی در رویدادهای تخصصی کشور، میتواند به انتقال تجربه و ارتقای سطح کیفی آثار نمایشی استان کمک کند».
فراوانی استعداد هنری در یزد
وی باتأکیدبراینکه یزد ازنظر نیروی انسانی هنری، کمبود استعداد ندارد، گفت: «استعدادهای فراوانی درایناستان فعالیت میکنند؛ اما بسیاریازآنها بهدلیل نبود مسیر مشخص برای رشد و دیدهشدن، یا از ادامه فعالیت دلسرد شده یا برای ادامه مسیر حرفهای خود به شهرهای بزرگ مهاجرت میکنند. اگر حمایتهای فرهنگی، آموزشی و زیرساختی بهشکل مستمر دنبال شود، یزد باتوجهبه پیشینه فرهنگی و تاریخی خود، ظرفیت آنرا دارد به یکی از قطبهای مهم تئاتر کشور تبدیل شود». کربلایی بابیاناینکه هنرمندان بیشازهرچیز به امنیت و ثبات در فعالیت حرفهای نیاز دارند، گفت: «تئاتر استان باید از مرحله تلاش برای بقا عبور کند و به مرحله برنامهریزی برای تعالی برسد». وی بابیاناینکه هنرمندان نمیخواهند تنها اجرا کنند؛ بلکه میخواهند خلق کنند، رشد یابند و برای آینده هنر استان برنامهریزی داشته باشند، افزود: «هدفی که تنها با حمایتهای پایدار، نگاه بلندمدت و توجه جدی به زیرساختهای فرهنگی محقق خواهد شد».
امین کردبچه چنگی