افول ۳۱‌درصدی مشاغل صنعتی

از اواخر قرن نوزدهم، جهان به‌یک‌باره به‌سوی صنعت‌گرایی گام برداشت و از رونق پیشین مشاغل کشاورزی کاسته شد. ابتدا در آلمان و سپس در آمریکا و اروپا، صنعت جایگاه ویژه‌ای یافت و کارخانه‌های صنعتی به‌سرعت گسترش یافتند و به‌تدریج آسیا و اقیانوسیه را نیز دربرگرفتند. در کشور ما نیز از سال ۱۳۴۶، صنعت کم‌کم جای پای خود را محکم کرد. کارخانه‌های تولیدکننده لوازم‌خانگی نظیر «ارج» و «آزمایش» (تولید یخچال، کولر و مبلمان اداری) رونق ویژه‌ای گرفتند. در کنار صنایع سنگین همچون ذوب‌آهن و آلومینیوم‌سازی، صنایع خودروسازی سرآمد بودند؛ صنایعی که در آغاز کاملاً مونتاژ بودند و تمام قطعات آن‌ها از خارج وارد می‌شد. هم‌زمان در شهرهایی چون مشهد و تبریز، به صنایع ماشین‌سازی اهمیت بسیاری داده شد تاجایی‌که بسیاری از قطعات ایران‌خودرو، به‌ویژه قطعات موتوری، در داخل تولید شدند. پس از سه دهه، پیکان به محصولی بدل شد که در حقیقت ۸۵‌درصد قطعات و بدنه آن در کشور ساخته می‌شد. به‌موازات این تحولات، از رونق کشاورزی کاسته شد. مردم و به‌ویژه روستائیان، با جذب شدن به تبلیغات گسترده خودروسازی، کشت و زرع را به کناری نهادند و راهی شهرها شدند. بدین‌ترتیب، کشاورزی به‌شدت رنگ باخت و کشت گندم دیم و برنج رفته‌رفته رو به کاهش گذاشت. گسترش شبکه تعمیرگاه‌های ایران‌خودرو حتی در روستاهای بزرگ نیز مزید بر علت شد تا کشاورزی بیش‌ازپیش ضعیف شود. با گذشت زمان، تعداد کارخانه‌های خودروسازی به دو، سه و چهار مورد افزایش یافت و تولید فولاد، ذوب‌آهن، سیستم‌های گرمایشی-سرمایشی و سایر لوازم فنی موردنیاز خانواده‌ها در کشور بومی شد و مورد استقبال مردم قرار گرفت؛ اما امروزه، کشور برای تأمین نیاز جمعیت ۹۰‌میلیونی خود، ناچار به واردات گسترده گندم، برنج و ذرت است؛ چراکه تولیدات داخلی پاسخگو نیست. در برهه‌ای، ده‌ها هزار نفر در سه شیفت کاری در کارخانه‌های ایران‌خودرو مشغول‌به‌کار بودند؛ اما به‌دلیل عدم‌کفایت تولیدات داخلی نسبت به تقاضای بازار، محصولات مونتاژی چینی نیز توانستند هزاران جوان را جذب کنند. نتیجه آن شد که روستاها و شهرهای کوچک از نیروی جوانِ کاری تهی شدند و همه به‌سوی تهران و چند کلان‌شهرِ دارای کارخانه‌های مونتاژ خودروهای چینی، کره‌ای و غیره سرازیر شدند. تاجایی‌که اکنون تولیدات نه‌چندان باکیفیت چینی، خیابان‌های تهران و سایر شهرها را به تسخیر خود درآورده‌اند. در کنار این پیشرفتِ صنعتی که همچون قارچ در شهرهای بزرگ روییده است، هوای کشور نیز به‌شدت آلوده و غیرقابل‌تنفس شده است. بااین‌حال، متأسفانه کمبود ارز، فعالیت کارخانه‌های خودروسازی را محدود کرده است؛ به‌گونه‌ای که دو کارخانه بزرگ و قدیمیِ «ایران‌خودرو» و «سایپا» روزهای ناخوشی را سپری می‌کنند. بسیاری از کارگران، حتی نیروهای متخصص، علی‌رغم میل باطنی از این مشاغل کنار گذاشته شده و به جرگه میلیون‌ها بیکارِ تحصیل‌کرده و فنی پیوسته‌اند؛ وضعیتی که به افول ۳۱‌درصدی در مشاغل صنعتی منجر شده است.