«آلاینده‌ترین تورنمنت تاریخ» در مسیر رکوردشکنی کربنی

براساس برآوردهای سازمان دانشمندان حامی تعهدات جهان (SGR)، این مسابقات حداقل ۹ میلیون‌تن دی‌اکسید کربن تولید خواهد کرد؛ رقمی که تقریباً ۲ برابر میزان آلایندگی جام‌جهانی قطر و چهاربرابر بازی‌های المپیک پاریس است. ردپای کربنی (Carbon footprint/ میزان کل گاز گلخانه‌ای منتشرشده توسط یک فعالیت، محصول، شخص، شرکت یا کشور) این‌رویداد با آلایندگی کشوری با حدود یک‌میلیون‌نفر جمعیت مانند قبرس، یا تردد ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار خودرو درطول یک‌سال برابری می‌کند. استوارت پارکینسون مدیر گزارش SGR، با هشدار نسبت به هزینه اکولوژیک این‌رویداد که برای اولین‌بار در سه کشور (مکزیک، آمریکا و کانادا) برگزار می‌شود، تأکید می‌کند: فیفا باید در قبال بحران اقلیمی، مسئولیت جهانی خود را بپذیرد. براساس برآوردهای بی‌بی‌سی، هواداران تیمی مانند انگلیس ممکن است برای تماشای همه بازی‌های تیمشان تا مرحله فینال، مسافتی بالغ‌بر 23645 کیلومتر را طی کنند (بیش از نیم دور کره زمین). پارکینسون می‌افزاید: ما با آلاینده‌ترین رویداد تاریخ به‌دلیل وابستگی به حمل‌ونقل هوایی و سایر فعالیت‌های کربن‌محور روبه‌رو هستیم. درحالی‌که بحران اقلیمی روبه‌وخامت است، فیفا باید برای کاهش آلایندگی‌ها دست به اقدام فوری بزند، اما دقیقاً درحال‌انجام کاری عکس آن است. در ادامه این گزارش آمده است: محاسباتی که در زمان ارائه پیشنهاد میزبانی اعلام شده بود، حاکی از تولید ۳.۶ میلیون‌تن CO۲ بود که ساخت استادیوم‌های جدید و حمل‌ونقل هوایی، بزرگ‌ترین عوامل آن بودند. اساس آن برآوردهای اولیه ۸۰ بازی (و نه ۱۰۴ بازی فعلی) بود و هرگز به‌روزرسانی نشد؛ درحالی‌که ابعاد رویداد مدام گسترش یافت. وعده جیانی اینفانتینو مبنی‌بر بهره‌گیری از جام‌جهانی ۲۰۲۶ برای «ایجاد استانداردهای نوین پایداری زیست‌محیطی»، به‌باد رفته است؛ همچنان‌که «استراتژی اقلیمی» برای کاهش نیمی از آلایندگی‌ها تا سال ۲۰۳۰ و دستیابی به کربن صفر تا سال ۲۰۴۰ نیز فراموش شده است. گویی ویروس «انکار تغییرات اقلیمی» از دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری آمریکا به رئیس فیفا سرایت کرده است؛ کسی‌که به‌دلیل انتخاب «آرامکو» (غول نفت و گاز عربستان) به‌عنوان حامی مالی اصلی، به‌شدت موردانتقاد است (فروش بیشتر محصولات این شرکت به‌دلیل تبلیغات جهانی، می‌تواند ۳۰ میلیون‌تن CO۲ اضافه تولید کند). گزارش دانشمندان نشان می‌دهد که ۱۶ ورزشگاه میزبان به‌ویژه آسیب‌پذیرند و ۶ ورزشگاه در میانه تابستان با خطر «گرمای شدید» مواجه هستند. در جام‌جهانی ۱۹۹۴، در بازی مکزیک و جمهوری ایرلند در اورلاندو، دما به ۴۱ درجه رسید. پنج شهری که امسال میزبان بازی‌ها هستند (نیویورک/نیوجرسی، لس‌آنجلس، سان‌فرانسیسکو، دالاس و بوستون)، در سه‌دهه‌گذشته افزایش چشمگیر روزهای با دمای بالای ۳۲ درجه را شاهد بوده‌اند. در سال ۲۰۲۳، یک موج گرما دما را در میامی تا مونتری به بالای ۴۴ درجه رساند (در مونتری دما نزدیک به ۵۰ درجه شد). نویسندگان این گزارش ابراز نگرانی می‌کنند که فیفا در جام‌جهانی ۲۰۲۶ الگوی رویدادی با ابعاد «غول‌آسا» پایه‌گذاری کند؛ الگویی که در نسخه ۲۰۳۰ (در اسپانیا، مراکش و پرتغال) تکرار خواهد شد و حتی ممکن است تعداد کشورهای شرکت‌کننده بازهم افزایش یابد؛ که دراین‌دوره از ۳۲ به ۴۸ تیم رسید. نسخه ۲۰۳۴ در عربستان سعودی، به‌دلیل قرارداد ۱۱ میلیاردیورویی فیفا با آرامکو، نگرانی‌ها را دوچندان کرده است (قراردادی قابل‌مقایسه با یوفا/ اتحادیه فوتبال اروپا و گازپروم روسیه). امین ناصر رئیس آرامکو، باافتخار آن‌را «سفری شگفت‌انگیز با فیفا برای توسعه فوتبال» نامید؛ اظهاراتی که پیوندهای دیرینه ورزش با «پترودلار» را ازطریق شرکت‌های هواپیمایی امارات، اتحاد و قطر ایرویز تقویت می‌کند. اندرو سیمز مدیر شبکه «کول‌داون» (Cool Down /شبکه اقدام اقلیمی در ورزش) هشدار می‌دهد: فوتبال می‌تواند الهام‌بخش اقدامات جهانی علیه تغییرات اقلیمی باشد، همان‌طورکه در موضوعاتی مثل نژادپرستی یا تبعیض جنسیتی چنین کرده است؛ اما این‌مسئله تنها زمانی ممکن است که فیفا ترویج و تبلیغ شرکت‌های آلاینده‌ای که سیاره را گرم می‌کنند، متوقف کند. سیمز افزود: مدیران فوتبال با ترویج آلاینده‌ترین تورنمنت در ۹۵ سال تاریخ این ورزش، به هواداران، بازیکنان و آینده سیاره خیانت می‌کنند. تقریباً غیرقابل‌تصور است که فیفا با یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های نفتی جهان شریک شود؛ آن‌ها حامی مالی پیدا کرده‌اند که حتی از دخانیات هم بدتر است. نویسندگان این گزارش افزایش فشار بر فیفا برای پایان‌دادن به پیوند با شرکت‌های سوخت‌های فسیلی، عقب‌گرد در سیاست گسترش تورنمنت به چندین کشور، وضع استانداردهای زیست‌محیطی اجباری (نه تعهدات داوطلبانه) و اتخاذ تدابیری برای کاهش ریسک‌های اقلیمی برای ورزشکاران و تماشاگران را خواستار هستند. جام‌جهانی فوتبال ۲۰۲۶ از ۱۱ ژوئن (۲۱ خرداد) آغاز شد و تا ۱۹ ژوئیه (۲۸ تیر) ادامه خواهد یافت. این‌رقابت‌ها به‌طور مشترک در ۱۶ شهر؛ یازده شهر در ایالات‌متحده، سه شهر در مکزیک و دو شهر در کانادا برگزار می‌شود. این تورنمنت اولین جام‌جهانی است که توسط سه کشور میزبانی می‌شود و همچنین اولین دوره‌ای است که با حضور ۴۸ تیم برگزار می‌گردد که نسبت به ۳۲ تیم دوره‌های قبل افزایش یافته. به‌گزارش الهام کیقبادی (مرکز تحقیقات تغییر اقلیم و سلامت پژوهشکده محیط‌زیست دانشگاه علوم‌پزشکی تهران)؛ جام‌جهانی فوتبال 2026 که به‌میزبانی مشترک آمریکا، کانادا و مکزیک برگزار شده، ازنظر وسعت جغرافیایی و تعداد تیم‌ها بزرگ‌ترین دوره این‌رقابت‌ها خواهد بود؛ اما هم‌زمان با این گستردگی، یک چالش مهم نیز پررنگ‌تر شده است: گرمای شدید ناشی از تغییر اقلیم. پژوهش‌های تازه نشان می‌دهند که بسیاری از شهرهای میزبان در ماه‌های برگزاری مسابقات، با شرایطی روبه‌رو خواهند بود که می‌تواند سلامت بازیکنان، داوران، کارکنان و تماشاگران را تهدید کند. فوتبال ورزشی پرفشار است و بازیکنان درطول مسابقه، به‌طورمداوم درمعرض تولید گرمای داخلی بدن هستند. وقتی دمای هوا بالا و رطوبت زیاد باشد، بدن سخت‌تر می‌تواند حرارت را دفع کند. نتیجه این‌وضعیت می‌تواند کم‌آبی، خستگی گرمایی، افت عملکرد و در موارد شدید، گرمازدگی باشد. یکی از مهم‌ترین مطالعات دراین‌زمینه، مقاله‌ای از Mullan و همکاران (2025) است. این پژوهش بااستفاده‌از داده‌های ساعتی هواشناسی در بازه 2003 تا 2022، شرایط حرارتی 16 شهر میزبان را مدل‌سازی کرده است. یافته‌های کلیدی این مطالعه عبارت‌اند از: در 14 شهر از 16 شهر میزبان، شاخص WBGT از 28 درجه‌سانتی‌گراد عبور می‌کند/ در 4 شهر، این‌سطح خطر در سال میانگین، بیش از نیمی از ساعات بعدازظهر رخ می‌دهد/ در 9 شهر، در سال‌های گرم‌تر، این‌وضعیت بیش از نیمی از ساعات بعدازظهر دیده می‌شود/ شهرهایی مانند میامی، مونترال/مونتری، فیلادلفیا، کانزاس‌سیتی، بوستون و نیویورک از نقاط پرخطر معرفی شده‌اند. این نتایج مهم‌اند، چون نشان می‌دهند مسئله فقط «هوای گرم» نیست؛ بلکه ترکیب دما، رطوبت، تابش خورشید و باد در ایجاد خطر نقش دارد. به‌همین‌دلیل، شاخص WBGT یکی از معیارهای استاندارد برای سنجش تنش گرمایی در ورزش به‌شمار می‌رود. گزارش World Weather Attribution (سال 2026) نیز تأکید دارد: تغییر اقلیم، گرما و رطوبت خطرناک را در شهرهای میزبان آمریکای‌شمالی تشدید کرده است. این گزارش نشان داد: شهرهای جنوبی و داخلی آمریکا و نیز بخش‌هایی از مکزیک، درمقایسه‌با شهرهای شمالی یا ساحلی، درمعرض ‌خطر بیشتری قرار دارند. جام‌جهانی 2026 فقط یک رویداد ورزشی نیست؛ بلکه آزمون واقعی برای مدیریت سلامت در عصر تغییر اقلیم است. اگر برنامه‌ریزی مسابقات برپایه داده‌های اقلیمی و پزشکی انجام شود، می‌توان از بسیاری از خطرات پیشگیری کرد؛ در‌غیر‌این‌صورت، رویدادهای بزرگ ورزشی آینده نیز با چالش‌های مشابه مواجه خواهند شد.