دلایل باور و بازنشر «اخبار جعلی» در شبکه‌های اجتماعی

گسترش اینترنت و شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر، شیوه ارتباط، دریافت خبر و حتی شکل‌گیری قضاوت‌های روزانه مردم را به‌طورجدی تغییر داده است. بسیاری‌ازافراد امروز بخش مهمی از اطلاعات خود را نه از رسانه‌های سنتی، بلکه از پیام‌ها، پست‌ها و محتوایی دریافت می‌کنند که در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود. این‌فضا ازیک‌سو امکان ارتباط سریع، گسترده و کم‌هزینه را فراهم کرده و ازسوی‌دیگر، زمینه را برای انتشار مطالب نادرست، ناقص یا گمراه‌کننده نیز افزایش داده است. درچنین‌شرایطی، کاربران گاه بدون بررسی کافی، مطالب مختلف را بازنشر می‌کنند یا به آن‌ها واکنش نشان می‌دهند. همین‌موضوع باعث شده شبکه‌های اجتماعی تنها ابزار ارتباطی نباشند، بلکه به محیطی اثرگذار بر نگرش‌ها، روابط اجتماعی و حتی رفتارهای روزمره افراد تبدیل شوند. به‌گزارش؛ اهمیت بررسی اخبار جعلی از آنجا بیشتر می‌شود که این‌نوع محتوا می‌تواند با سرعت بالا منتشر شود و بر افکارعمومی اثر بگذارد. به‌گفته محققان هنوزهم درباره تعریف دقیق خبر جعلی توافق کامل وجود ندارد و همین‌مسئله، شناسایی و مقابله‌باآن را دشوارتر می‌کند. ازسویی، رشد فناوری، دسترسی گسترده به تلفن‌همراه و استقبال عمومی از رسانه‌های اجتماعی سبب شده‌اند که انتشار یک خبر نادرست تنها به چندنفر محدود نماند و در زمان کوتاه به گروه‌های زیادی برسد. به‌همین‌دلیل، شناخت رفتار کاربران در برابر چنین اخباری اهمیت زیادی دارد. این شناخت می‌تواند برای آموزش، سیاست‌گذاری رسانه‌ای، فعالیت‌های ارتباطی، کسب‌وکارهای رسانه‌ای و برنامه‌ریزی برای کاهش آسیب‌های فضای مجازی مفید باشد. در تحقیقی با همین محوریت، پری کریمی، پژوهشگر علوم ارتباطات در واحد اردبیل دانشگاه آزاد اسلامی به‌همراه یک همکار دانشگاهی و با همراهی پژوهشکده مطالعات آموزش‌وپرورش و دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، بر شناسایی الگوی رفتاری کاربران شبکه‌های اجتماعی در زمان برخورد با اخبار جعلی تمرکز داشته و تلاش کرده است نشان دهد چه عواملی باعث شکل‌گیری این رفتارها می‌شوند و چه مسیرهایی می‌توانند به بهبود آن‌ها کمک کنند. دراین‌مطالعه، با خبرگان حوزه فوق‌الذکر مصاحبه شد و سپس داده‌های به‌دست‌آمده دسته‌بندی و تحلیل شدند تا اجزای اصلی مدل رفتاری کاربران مشخص شود. درنهایت، شش بعد اصلی برای این‌مدل به‌دست آمد: شرایط علی، شرایط زمینه‌ای، شرایط مداخله‌گر، پدیده اصلی، راهبردها و پیامدها. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که شکل‌گیری رفتار کاربران دربرخوردبا اخبار جعلی، تنها به تصمیم فردی آن‌ها محدود نیست و مجموعه‌ای از عوامل در آن نقش دارد. ازجمله مهم‌ترین شرایط علی شناسایی‌شده می‌توان به کمبود آگاهی و تربیت رسانه‌ای، افزایش انتشار اخبار جعلی، جریان‌های مالی و رانتی در حوزه خبر، نبود تعادل اطلاعاتی و نیز گسترش شبکه‌های اجتماعی در کل جامعه اشاره کرد. همچنین شرایط زمینه‌ای مانند رشد فناوری و دسترسی به اینترنت، فرهنگ و عادت‌های رسانه‌ای جامعه، تجربه و آگاهی کاربران، ارتباط با گروه‌های مختلف و سازوکارهای خود شبکه‌های اجتماعی نیز در شکل‌گیری این رفتارها اثرگذار بوده‌اند. بخش دیگری از یافته‌ها نشان می‌دهند که برخی عوامل، نقش مداخله‌گر دارند، یعنی می‌توانند روند برخورد کاربران با اخبار جعلی را آسان‌تر یا دشوارتر کنند. دراین‌میان، الگوریتم‌های مرتب‌سازی محتوا، شیوه‌های ترویج خبرهای جعلی، تبلیغات مرتبط با این اخبار، استفاده از محتوای جذاب و متنوع و نیز تعاملات اجتماعی و اثر گروه‌ها از عوامل مهم معرفی شده‌اند. پژوهش همچنین نشان می‌دهد که درصورت بهبود الگوی رفتاری کاربران، پیامدهایی مانند کاهش توجه به خبرهای بدون منبع معتبر، شناسایی بهتر اخبار جعلی، آشنایی بیشتر با منابع معتبر، کاهش شایعه‌پراکنی، حذف حساب‌های نامعتبر و شکل‌گیری تعاملات اطلاعاتی مثبت‌تر در شبکه‌های اجتماعی قابل‌انتظار است. نتایج این مطالعه که در «فصلنامه جامعه، فرهنگ و رسانه» وابسته به انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات منتشر شده‌اند، ازیک‌جهت اهمیت زیادی دارند که نشان می‌دهند مقابله با اخبار جعلی فقط با حذف چند محتوا یا بستن چند حساب کاربری حل نمی‌شود. آنچه اهمیت بیشتری دارد، تقویت توانایی کاربران برای تشخیص منبع معتبر، مقایسه اطلاعات و واکنش سنجیده‌تر به مطالبی است که در شبکه‌های اجتماعی می‌بینند. به‌بیان ساده، اگر کاربر بداند چگونه خبر را ارزیابی کند، احتمال اثرگذاری خبر جعلی کمتر می‌شود. این‌موضوع به‌ویژه در جامعه‌ای که سرعت گردش محتوا بالا است، می‌تواند به ارتقای کیفیت ارتباطات عمومی کمک کند. این پژوهش همچنین بر راهبردهایی تأکید می‌کند که می‌توانند در بهبود وضعیت مؤثر باشند. از جمله این راهبردها برگزاری دوره‌های آموزشی در مدارس و دانشگاه‌ها، ایجاد کمپین‌های آگاهی‌بخش در شبکه‌های اجتماعی، توسعه ابزارهای تشخیص اخبار جعلی با کمک هوش مصنوعی، طراحی افزونه‌ها و برنامه‌های کمکی، تشویق کاربران به استفاده از منابع خبری معتبر و نیز افزایش تعامل سازنده میان کاربران، رسانه‌ها و خبرنگاران است. چنین اقداماتی، اگر به‌شکل هماهنگ دنبال شوند، می‌توانند هم آگاهی عمومی را بالا ببرند و هم از گسترش شایعه و اطلاعات نادرست جلوگیری کنند.