شبکه‌های اجتماعی از چه سنی خطرساز می‌شوند؟

پژوهشگران دراین‌مطالعه ۵۲۲۷ دانش‌آموز در شمال ایتالیا را بررسی و نتایج آزمون‌های استاندارد آن‌ها را درطول دوران مدرسه با زمان شروع استفاده از شبکه‌های اجتماعی مقایسه کردند. دانش‌آموزانی که زودتر حساب شخصی در شبکه‌های اجتماعی ساخته بودند، در سال‌های بعد در آزمون ریاضی و زبان ایتالیایی عملکرد ضعیف‌تر داشته و اختلاف عملکرد دربرخی‌موارد تقریباً معادل شش‌ماه تحصیلی گزارش شد. بااین‌وجود، پژوهشگران تأکید دارند این یافته به‌معنای اثبات رابطه علت‌ومعلولی نیست. البته نمی‌توان فقط طبق این مطالعه گفت شبکه‌های اجتماعی به‌شکل مستقیم باعث افت نمرات شده‌اند. به‌گزارش فائزه حسین‌پور (آنا)؛ عواملی مانند نحوه استفاده از گوشی، میزان دسترسی به اینترنت، شرایط خانوادگی و عادات مطالعه نیز می‌توانند دراین‌رابطه نقش داشته باشند. یکی از یافته‌های قابل‌توجه پژوهش ایتالیایی، نقش بررسی مداوم گوشی هوشمند بود. دانش‌آموزانی که در سن پایین‌تر وارد شبکه‌های اجتماعی شده بودند، بیشتر گزارش کرده‌اند که گوشی خود را هنگام انجام تکالیف، در مدرسه، پیش از خواب و پس از بیدارشدن بررسی می‌کنند. چنین الگویی می‌تواند توجه دانش‌آموز را بارها از فعالیت اصلی منحرف کند و زمان اختصاص‌یافته به مطالعه یا خواب را کاهش دهد. به‌همین‌دلیل، مسئله ممکن است تنها «مدت‌زمان حضور در شبکه‌های اجتماعی» نباشد؛ بلکه دسترسی دائمی به گوشی و عادت به چک‌کردن مداوم آن نیز اهمیت داشته باشد، اما آیا این الگو در همه کشورها یکسان است؟ شواهد بین‌المللی پاسخ منفی می‌دهد. پژوهش دیگر باعنوان «شبکه‌های اجتماعی و عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان، تحلیل بین‌کشوری بااستفاده‌از آزمون بین‌المللی PISA ۲۰۱۸» داده‌های دانش‌آموزان ۱۵‌ساله در ۵۰ کشور را بررسی کرده. پژوهشگران بااستفاده‌از داده‌های آزمون جهانی PISA و روش آماری «تطبیق نمره تمایل» تلاش کردند رابطه استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای ارتباط درباره امور درسی با عملکرد تحصیلی را در کشورهای مختلف مقایسه کنند. نتیجه نشان داد اثر این‌نوع استفاده در کشورها یکسان نیست. برای‌نمونه، در کشورهایی مانند مکزیک و ترکیه رابطه‌ای مثبت میان استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای اهداف آموزشی و عملکرد دانش‌آموزان مشاهده شد. درمقابل، در کشورهایی مانند آمریکا و بریتانیا رابطه منفی گزارش شد. درمجموع، از میان ۵۰ کشور و منطقه بررسی‌شده، ۳۸‌مورد رابطه معنادار مثبت یا منفی داشتند و در ۱۲‌مورد رابطه معناداری مشاهده نشد. این یافته نشان می‌دهد شبکه اجتماعی به‌خودی‌خود نه ابزار آموزشی مفید است و نه عامل افت تحصیلی زیرا نوع استفاده، محیط آموزشی و شرایط اجتماعی و فرهنگی می‌تواند نتیجه را تغییر دهد. یک «سن جادویی» برای استفاده از شبکه‌های اجتماعی وجود ندارد، اما شروع استفاده در سال‌های پیش از نوجوانی و دسترسی مداوم به شبکه‌های اجتماعی ازطریق گوشی هوشمند می‌تواند با پیامدهای نامطلوب آموزشی همراه باشد. موضوع فقط این‌نیست‌که یک کودک چه‌زمانی اولین حساب کاربری خود را می‌سازد، بلکه مهم است پس از ورود به این‌فضا، چقدر درگیر آن می‌شود، چندبار گوشی را بررسی می‌کند و آیا شبکه‌های اجتماعی جای خواب، مطالعه و تمرکز را می‌گیرند یا نه. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد بحث درباره سن مناسب ورود کودکان به شبکه‌های اجتماعی را نمی‌توان تنها به یک عدد محدود کرد. سن شروع، میزان استفاده و دسترسی دائمی به گوشی، سه عاملی هستند که باید درکناریکدیگر دیده شوند. یک پژوهش بین‌کشوری که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، استفاده غیرآموزشی از اینترنت را در میان دانش‌آموزان چین و آمریکا مقایسه کرده است. پژوهشگران داده‌های ۸۱۶۲ دانش‌آموز سال سوم دوره متوسطه در چین و ۵۵۱۵ دانش‌آموز پایه هشتم در آمریکا را بررسی کردند. حدود ۲۰‌درصد دانش‌آموزان هر دو کشور اعلام کرده بودند که هفته‌ای دست‌کم ۲۰‌ساعت را صرف فعالیت‌های اینترنتی غیرمرتبط با مدرسه می‌کنند. نتایج نشان داد رابطه میان میزان استفاده از اینترنت و عملکرد تحصیلی در دو کشور کاملاً یکسان نیست. در چین، دانش‌آموزانی که حداکثر پنج‌ساعت در هفته را صرف فعالیت‌های اینترنتی غیرآموزشی می‌کردند، بالاترین میانگین نمرات و کمترین احتمال غیبت از مدرسه را داشتند. در آمریکا، بهترین میانگین نمرات در گروهی مشاهده شد ۶ تا ۹‌ساعت در هفته از اینترنت برای فعالیت غیرآموزشی استفاده می‌کردند؛ اما میان دانش‌آموزانی که بیش از ۲۰‌ساعت در هفته چنین استفاده‌ای داشتند، احتمال غیبت از مدرسه افزایش پیدا کرد. پژوهشگران نتیجه گرفتند که استفاده متوسط از اینترنت ممکن است در برخی شرایط با تجربه آموزشی بهتر همراه باشد، اما استفاده افراطی و غیرآموزشی می‌تواند با عملکرد تحصیلی ضعیف‌تر و مشارکت کمتر در مدرسه ارتباط داشته باشد. کنارهم‌گذاشتن این پژوهش‌ها تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌دهد. مطالعه ایتالیا نشان می‌دهد آغاز زودهنگام شبکه‌های اجتماعی با عملکرد ضعیف‌تر در برخی درس‌ها در سال‌های بعد ارتباط دارد و مطالعه PISA نشان داد که اثر شبکه‌های اجتماعی در کشورهای مختلف متفاوت است و پژوهش چین و آمریکا نیز نشان می‌دهد حتی میزان استفاده از اینترنت برای فعالیت‌های غیرآموزشی، بسته به کشور و الگوی مصرف می‌تواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد؛ بنابراین، نمی‌توان عدد مشخص را به‌عنوان «سن خطرناک» تعیین کرد. آنچه اهمیت دارد، سن شروع، نوع استفاده، میزان درگیری، دسترسی دائمی به گوشی و زمانی است که استفاده از فضای آنلاین از خواب، مطالعه و فعالیت‌های روزمره می‌گیرد. شبکه‌های اجتماعی زمانی می‌تواند به یک مسئله جدی تبدیل شود که از یک ابزار ارتباطی به عامل دائمی حواس‌پرتی تبدیل شود، به‌ویژه وقتی کودک یا نوجوان در زمان انجام تکالیف، حضور در کلاس یا خواب نیز مرتب به‌سراغ گوشی برود.