دو روی سکه سیاست در جشنواره‌های سینمایی

شدت ماجرا از جشنواره برلین ۲۰۲۶ در فوریه شروع شد؛ وقتی ویم وندرس که ریاست هیئت‌داوران را برعهده داشت، درپاسخ‌به سؤال‌های متعدد مطبوعات درباره رژیم صهیونیستی و فلسطین، گفت که کارگردانان فیلم باید «از سیاست دور بمانند» و به‌این‌دلیل با انتقادهای جدی مواجه شد. واکنش‌ها به سخنان وندرس شدید بود به‌عنوان‌مثال، آرونداتی روی نویسنده هندی، با عصبانیت از جشنواره کناره‌گیری کرد و درنهایت تریشیا تاتل مدیر هنری برلین، مجبور شد بیانیه‌ای رسمی صادر کند تا مانع توفان رسانه‌ای شود که ممکن بود جشنواره را درنوردد. در جشنواره کن امسال هم هزاران‌نفر از متخصصان سینما، ازجمله ستاره‌هایی چون خاویر باردم و مارک رافالو و کارگردان، کن لوچ، طوماری را امضا کردند که نفوذ ایدئولوژیک فزاینده ونسان بولوره، میلیاردر راست‌گرا، سهامدار اصلی شبکه تلویزیونی پولی «کانال پلاس» و بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار سینمای فرانسه را به‌باد انتقاد می‌گرفت. این‌امر موجب شد تا تماشاگران حتی وقتی لوگوهای کانال پلاس و استودیوکانال در تیتراژ فیلم‌هایی که این شرکت‌ها تأمین مالی کرده بودند، ظاهر می‌شد، آن‌ها را هو کنند. گفتمان سیاسی در کن درباره استفاده از هوش مصنوعی در سینما هم به بحثی داغ بدل شد. دمی مور عضو هیئت‌داوران، از این صنعت خواست تا راه‌هایی برای همکاری با هوش مصنوعی و محافظت از خود در برابر آن پیدا کند. او گفت: «هوش مصنوعی هست و بنابراین مبارزه با آن، مبارزه با چیزی است که درنبردبا آن ما شکست خواهیم خورد». سخنان او طوفانی در اینترنت ایجاد کرد. در ماه آوریل، نمایشگاه هنری دوسالانه؛ که توسط بنیاد دوسالانه ونیز (که جشنواره فیلم را نیز اداره می‌کند) اداره می‌شود به‌دلیل اجازه‌دادن به اسرائیل برای نمایش در غرفه‌های خود با انتقاد مواجه شد. پیترآنجلو بوتافوکو رئیس دوسالانه، اکنون در حال تبادل‌نظر با کمیسیون اروپا است که ۲.۳‌میلیون‌دلار از بودجه این بنیاد را قطع کرده چون باور دارد پول مالیات‌دهندگان اروپایی باید از ارزش‌های دموکراتیک محافظت کند. بوتافوکو از مصاحبه برای این گزارش خودداری کرد، اما در کنفرانس مطبوعاتی انتخاب ونیز در ماه ژوئیه ادعا دارد دوسالانه «فضایی برای همزیستی فرهنگی» بدون سانسور برای تمام جهان است. وقتی باربرا در ۲۳ جولای فهرست فیلم‌های جشنواره را اعلام کرد، گفت که این انتخاب «منعکس‌کننده مسائل عمده معاصر است: جنگ‌ها، البته فلسطین، مهاجرت، تغییرات اقلیمی، تنش‌های اجتماعی فزاینده و نیز کوچک‌شدن فضاهای آزادی به‌ضرر مخالفان رژیم‌های مختلف». امسال ونیز با فیلم «جوهر» ساخته دنی بویل افتتاح خواهد شد، فیلمی که نشان می‌دهد چگونه روزنامه بریتانیایی سان، روپرت مرداک را به غول رسانه‌ای راست‌گرا تبدیل کرد. این جشنواره همچنین مستند «ماسک» ساخته الکس گیبنی را در برنامه دارد که تحقیقی عمیق است که به پشت‌پرده شخصیت عمومی ایلان ماسک می‌پردازد و از جمله فیلم‌هایی است که در لیدو دکمه‌های داغ سیاسی را فشار خواهند داد. کنت سندرسون مدیر توزیع‌کننده فیلم در آمریکا از این فیلم ۴‌ساعته به‌عنوان فیلمی یاد کرده که ازنظر نحوه ساخت و نحوه بازتعریف موضوع خود، مهیج است و حاوی «افشاگری‌های واقعی است که مردم قطعاً به آن‌ها توجه خواهند کرد». رژیم صهیونیستی همچنان موضوعی بحث‌برانگیز در جشنواره‌ها است. کارگردان اسرائیلی آموس گیتای که برای آثارش درمورد درگیری رژیم صهیونیستی و فلسطین از هر‌دوسو موردتوجه است، در فیلم «جاده اریحا» که برای اولین‌بار در ونیز دیده خواهد شد، به بررسی میراث اسحاق رابین نخست‌وزیر اسرائیل، می‌پردازد که سال ۱۹۹۵ پس از امضای توافق‌نامه تاریخی اسلو توسط یهودی افراطی راست‌گرا ترور شد. «نازا» مستندی جدید و جنجالی از یووال آبراهام و راشل سزور، کارگردانان «سرزمین دیگری نیست» به فهرست فیلم‌های بخش مسابقه ونیز اضافه شد. انتظار می‌رود که این فیلم جنجال سیاسی به‌پا کند. این مستند که شب‌ها، روی پشت‌بام‌های تل‌آویو فیلم‌برداری شده است، طبق خلاصه رسمی خود، «مفصلاً سیستم‌های پشت‌پرده کشتارجمعی برنامه‌ریزی‌شده غیرنظامیان فلسطینی در غزه توسط اسرائیل» را نشان می‌دهد؛ مانند بیشتر جشنواره‌ها، آثاری که در ونیز نمایش داده می‌شوند، مستقیم به سیاست نمی‌پردازند اما درهرحال درمعرض‌خطر هستند. جاناتان روتر رئیس شرکت روابط‌عمومی پریمیر در بریتانیا، می‌گوید: مشکل این‌است‌که رسانه‌ها این‌روزها به‌طور فزاینده‌ای به تیترها و گزارش‌های کوتاه روی آورده‌اند و گاهی کمی تنبلانه، با گزارش‌های کوتاه سیاسی تندوتیز برای جلب‌توجه مخاطبان کار را برای بازیگران و کارگردان‌ها سخت می‌کنند. در برابر او، آندره‌آ رومئو توزیع‌کننده ایتالیایی که ۵ فیلم در لیدو دارد؛ ازجمله تریلر پرسروصدای «پرایم‌تایم» با بازی رابرت پتینسون می‌گوید: «مهم است که چهره‌ها وقتی کلمات و صلاحیت مناسب را دارند، موضع سیاسی بگیرند». وی بر این ‌باور دارد که «این رفتاری مدنی و مسئولانه است که بازیگران یا کارگردانان از اظهارنظر عمومی درمورد آنچه درباره آن‌ها صلاحیت ندارند، خودداری کنند». پارسال الکساندر پین رئیس هیئت‌داوران ونیز، درباره موضعش درمورد بحران انسانی در غزه، پاسخ داد: «صادقانه بگویم، احساس می‌کنم کمی برای این سؤال آماده نیستم. من اینجا هستم تا درمورد سینما قضاوت کنم و صحبت کنم». پین در ابتدای جشنواره واکنش منفی زیادی دریافت نکرد، اما با نزدیک‌شدن به پایان جشنواره، با انبوهی از سؤال‌های سیاسی ازسوی روزنامه‌نگارانی مواجه شد که از تصمیم هیئت‌داوران برای اعطای شیر طلایی به درام خانوادگی «پدر، مادر، خواهر، برادر» جیم جارموش به‌جای «صدای هند رجب» ساخته کوثر بن هنیه که در غزه اتفاق می‌افتد، خشمگین بودند. این فیلم که برنده شیر نقره‌ای شد، پس از تشویق ایستاده ۲۲ دقیقه‌ای که طولانی‌ترین تشویق ایستاده این جشنواره است، به‌عنوان یکی از نامزدهای اصلی جایزه برتر جشنواره درنظر گرفته شد. وی گفته بود: «به‌عنوان هیئت‌داوران، ما هردو فیلم را به‌یک‌اندازه ارج می‌نهیم، هرکدام به‌دلیل خاص خود». همان‌زمان روزنامه ایتالیایی او را به‌دلیل «عدم شجاعت در اعطای شیر طلا به غزه» موردانتقاد قرار داد و این‌موضوع به تیتر یک روزنامه بدل شد. درحالی‌که سروصدای شکل‌گرفته در برلین تاتل را درآستانه اخراج توسط دولت آلمان (که تأمین مالی ۴۰‌درصد ازاین‌رویداد را برعهده دارد) قرار داد، باربرا از جنجال‌های سیاسی پارسال در لیدو جان سالم به‌دربرد. وی معتقد است: «این جشنواره، مانند همه رویدادهای دوسالانه، فضایی باز برای گفتگو و بحث بین هنرمندان و افراد خلاق است و تحت‌تأثیر سیاست قرار نمی‌گیرد». احتمالاً امسال ونیز در بحث بر سر هوش مصنوعی با احساسات شدیدی مواجه خواهد بود، زیرا فیلمی را به‌نمایش می‌گذارد که کاملاً با هوش مصنوعی ساخته شده است؛ «شجاع باشید» یک پرتره ۹۰ دقیقه‌ای از رنزو روسو بنیان‌گذار برند مد دیزل به‌کارگردانی فرانچسکو کاروتزینی است. باربرا هنگام اعلام حضور این فیلم در جشنواره گفت: «می‌خواهم این فیلم را به‌عنوان دعوتی برای همه مطرح کنم تا درباره‌اینکه چگونه هوش مصنوعی به‌عنوان یک ابزار می‌تواند امکانات خلاقانه جدیدی را برای فیلم‌سازان فراهم کند، فکر کنند. نقش جشنواره‌های امروز این‌است‌که به موضوع بپردازند و فراتر از تعصباتی که به‌نظر می‌رسد بر گفتگوها غالب است، عمل کنند». باتوجه‌به بحث داغ پیرامون هوش مصنوعی، این یک جمله ساده اما تحریک‌آمیز است.